Klokkenstoel meer

Betekenis

Een klokkenstoel is een bouwkundige stellage van balken waarin één of meerdere luidklokken zijn opgehangen; de constructie vangt en reduceert de grote krachten die tijdens het luiden ontstaan. Vrijstaande klokkenstoelen hebben vaak een eigen dak en onderscheiden zich van klokken in kerktorens door hun losse, soms eenvoudige opbouw.

Toepassing

De klokkenstoel dient om luidklokken te huisvesten en het geluid bij diverse gebeurtenissen te verspreiden.

• Plechtigheden: begrafenissen en herdenkingen.
• Oproepen tot kerkdiensten.
• Signalering van werk- en rusttijden voor landarbeiders.
• Waarschuwing bij brand, vijandelijke aanval of watersnood.
• Bekrachtiging van publieke bekendmakingen en inluiden van feesten.

Aandachtspunten

• Vaak geplaatst bij begraafplaatsen; zomers verscholen tussen bomen.
• Luidklokken kunnen heel oud zijn; enkele dateren uit de 14e en 15e eeuw.
• Constructie moet de krachten van het luiden opvangen; de klok hangt aan een luid-as met lagers.
• Ontstonden als betaalbaar alternatief voor een toren, met name in armere streken of op onstabiele, veenachtige ondergrond.
• Eigendom kan uiteenlopen: gemeente, kerkvoogdij, begrafenisvereniging, particulier, stichting of plaatselijk belang.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Vrijstaande klokkenstoelen: stellage van hout, staal of beton met een eigen dak.
• Historische exemplaren zijn vaak vervaardigd uit eikenhouten stammen.
• Verschillende dakvormen komen voor en zijn vaak karakteristisch voor bepaalde streken.

Onderdelen

• Luid-as: dwarsbalk waaraan de klok hangt.
• Lagers: maken kantelen van de luid-as mogelijk.
• Luidklok(en): gietwerk dat het geluid produceert.
• Touw: waarmee de klok in een regelmatig ritme wordt geluid.

Werking / principe

De klok hangt aan een luid-as die in lagers kan kantelen; door in een regelmatig ritme aan het touw te trekken wordt de klok in beweging gebracht en geluid. De stellage absorbeert de dynamische krachten die bij het luiden optreden, waardoor de belasting niet rechtstreeks op andere bouwwerken of de bodem wordt overgedragen.

Historiek

• Het gebruik van klokken is oud; reeds in 1169 schreef een rooms-katholieke regel voor dat elke kerk of kapel een klok moest bezitten om gelovigen op te roepen tot gebed of dienst.
• Klokken vervulden later ook civiele functies, zoals het aangeven van tijden, het waarschuwen bij gevaar en het bekrachtigen van verordeningen; sommige klokken droegen namen passend bij hun doel, bijvoorbeeld Poortklok of Marktklok.
• In Friesland (Fryslân) staan traditionele vrijstaande klokkenstoelen op onverwachte plekken; in die provincie komen vele klokkenstoelen voor, vooral in minder welvarende delen waar ze wel de bijnaam "klokkentorens van de armen" kregen.

Voorbeelden van eigenaars

• Gemeenten, kerkvoogdijen, begrafenisverenigingen, particulieren, stichtingen en lokale belangenorganisaties kunnen eigenaar zijn van een klokkenstoel.
• Sommige stichtingen bezitten meerdere klokkenstoelen; andere restauratiefondsen bezitten zelf geen exemplaren.