Dakpan historie

Betekenis

Het historisch pannendak omvat dakbedekkingen met traditionele dakpannen die karakterbepalend zijn voor monumenten en beschermde stads- of dorpsgezichten. Door verlies of eenvormige vervanging gaat authentiek materiaal en het historische beeld van het daklandschap verloren.

Toepassing

Het historisch pannendak komt voor op monumentale en oudere gebouwen.

• In beschermde stads- en dorpsgezichten als wezenlijk onderdeel van de karakteristiek.
• Bij restauratie en onderhoud van historische panden.
• Als illustratie van bouwtechnische en culturele ontwikkelingen door de eeuwen heen.

Aandachtspunten

• Behandel historische dakpannen met zorg om verlies van authentiek materiaal te voorkomen.
• Vermijd het systematisch vervangen van holle of oude pannen door moderne, strak uniforme pannen die niet passen bij het historische beeld.
• Houd rekening met andere ingrepen die het pannendak aantasten: bitumineuze bedekkingen, loodconstructies, dakramen, dakkapellen, daktuinen, dakterrassen en verschillende doorvoeren.
• Hanteer de conserveringsvolgorde: conserveren boven repareren, repareren boven restaureren, restaureren boven reconstrueren: een principe dat door de Rijksdienst van de Monumentenzorg (Cultureel Erfgoed) wordt onderschreven.

Historische ontwikkeling

• Oorsprong: Terracotta dakpannen verschenen tussen 700 en 630 v.Chr. op verschillende plaatsen in Griekenland; Grieken introduceerden de pan in hun kolonies in Zuid- en Midden-Italië en de Romeinen brachten de dakpan naar West-Europa.
• Weke daken: Tot in de 14e eeuw waren organische materialen (stro, gras, riet), al dan niet met leem, de meest toegepaste dakbedekking; vanaf het midden van de 14e eeuw verplichtten stadsvoorschriften harde dakbedekkingen na hevige stadsbranden, en rond 1600 was het weke stadsdak grotendeels verdwenen.
• Vernieuwingen: In 1466 werd de gecombineerde onder- en bovenpan (Zwolse Quackpan) geïntroduceerd; hieruit ontwikkelde zich rond 1500 de gegolfde holle pan, die een hard, dicht dak gaf met minder overlapping en daardoor een lager gewicht van de dakbedekking.
• Constructie en afdichting: Tot de 18e eeuw werden holle pannen op onbeschoten kap gelegd en hingen ze aan horizontale panlatten; men gebruikte links- of rechtsdekkende pannen naar gelang de windrichting (voorbeeld: linksdekkende pannen op de beiaardschool in Amersfoort vanwege de westenwind). Joints werden oorspronkelijk "gedokt" met bosjes roggestro (strodokken); op het platteland bleef dit gebruik tot in de jaren vijftig van de 20e eeuw.
• Brandveiligheid en dakbeschot: Een alternatieve afdichtingsmethode was het dichtzetten van de voegen aan de binnenzijde met kalkmortel gemengd met koehaar, wat tevens brandveiliger was. Vanaf de 18e eeuw nam het aanbrengen van dakbeschot toe en raakten linksdekkende Hollandse pannen minder gebruikelijk.

Gevaren en bedreigingen

• Veel historische pannen verdwijnen routinematig in de afvalcontainer, waardoor middeleeuwse en 19e-eeuwse exemplaren zeldzaam worden.
• Vervanging door nieuwe pannen, ook wanneer die in zogenaamde oude vormen worden gemaakt, bedreigt de authenticiteit doordat hun eenvormige, strakke uiterlijk afwijkt van historisch variërende dakbeelden.
• Opkomst van bitumineuze dakbedekkingsmaterialen vormt een directe concurrentie voor traditioneel pannendak.

Praktische observaties

• Het verlies van authentieke pannen verandert het karakter van het gehele daklandschap; kleine wijzigingen stapelen zich op tot een zichtbaar ander stads- of dorpsgezicht.
• Tegen ingrepen die het historisch pannendak aantasten dient terughoudend te worden opgetreden en waar mogelijk te worden gekozen voor conserverende oplossingen.