Kruisvenster

Betekenis

Een kruisvenster is een venster- of kozijnvorm waarbij een verticale middenstijl en een horizontale tussendorpel (kalf) het vlak in vier vakken deelt. Daardoor ontstaan twee boven- en twee onderramen die historisch verschillend behandeld konden worden, bijvoorbeeld met glas-in-lood boven en luiken onder.

Toepassing

Kruisvensters komen vooral voor in oudere bouw en traditioneel schrijnwerk.

• In Brusselse gevels vanaf de 15e eeuw, met een vast stenen kruis.
• In 17e-eeuwse kruiskozijnen en timmerwerk.
• Als variant met glas-in-lood bovenramen en luiken in de onderramen.
• In latere voorbeelden met grotere ruitvlakken of als schuifraam uitgevoerd.

Aandachtspunten

• Middenstijl en tussendorpel kunnen uit natuursteen of hout bestaan; materiaalkeuze bepaalt detaillering.
• Onderste openingen waren historisch vaak onafgewerkt en werden met luiken afgesloten; die luiken konden aan de binnenzijde geplaatst zijn.
• Glas-in-lood werd aanvankelijk uitsluitend in de bovenramen toegepast; later ook in de onderramen in openslaande houten kaders.
• Luiken en sluitingen (bijv. grendels) zijn kenmerkende elementen en beïnvloeden de detaillering van het venster.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Middenstijl: doorgaans natuursteen of hout.
• Tussendorpel (kalf): hout of steen, afhankelijk van constructie en esthetiek.
• Beglazing: bovenramen vaak glas-in-lood; later ook kleine wybertjes- of vierkante ruitjes in houten roeden.
• Afsluiting: houten luiken, soms binnenluiken; in latere uitvoeringen grotere ruitvlakken of schuifbare varianten.

Historiek / evolutie

• Vanaf de 15e eeuw in Brussel zijn kruisvensters beschreven met een vast stenen kruis en glas-in-lood in de bovenste vakken.
• Na het midden van de 17e eeuw werden ook de onderramen vaker gevuld met kleine glasruiten in houten roeden en voorzien van luiken.
• Later ontwikkelden zich varianten met grotere glasvlakken en soms als schuifraam.

Verschil met kloostervenster

Een kruisvenster kan gezien worden als de samenvoeging van twee kloostervensters in één kozijn; waar een kloostervenster doorgaans eenvoudiger is, vertoont het kruisvenster een centraal kruis van middenstijl en kalf dat het kozijn in vier deelt.