Leem

Betekenis

Leem bestaat uit klei, silt en zand; een gangbare samenstelling is 10% klei, 70% silt en 20% zand. De bindende kracht komt van het kleideel; bij ≥14% klei wordt het mengsel vetter en kan men het verschralen door extra zand toe te voegen. Stevigheid ontstaat door luchtig drogen van het materiaal, niet door een chemische reactie met gebrande bindmiddelen; toevoeging van kalk geeft wel enige stabilisatie.

Toepassing

Leem wordt vooral voor muren, wanden en gevels gebruikt.

• als leemsteen (gedroogde “baksteen”, ook adobe of zonsteen genoemd)
• als pleisterlaag op vlechtwerk of takken
• als leemstuc op wanden en muren
• als leemmortel (leemstuc gemengd met grover zand)
• als leemplaat voor afwerking (bijv. Lemix, Tierrafino)
• als aangestampte leemsteen (stampleem: soms met toevoeging van hydraulische kalk)
• als vloerenleem
• als leemverf

Aandachtspunten

• Bouwlagen van buitenmuren mogen maximaal circa 60 cm hoog zijn; elke laag moet enkele dagen drogen vóór de volgende laag.
• Volledige uitharding kan 6 tot 9 maanden duren; kozijnen en andere afwerkingen pas aanbrengen na voldoende krimp en uitharding.
• Gebruik een stenen fundering om optrekkend vocht in het leem te vermijden.
• Lagen worden met de hand aangedrukt en gladgestreken; dit is arbeidsintensief.
• Voor hogere of dragende constructies wordt vaak een houten skelet gecombineerd met leem toegepast.
• Buitenmuren worden meestal afgewerkt met een kalkhoudende vochtwerende laag die de muren laat ademen.

Voordelen

• Leem is geschikt voor dragende muren mits niet te hoog en vaak gecombineerd met een houten skelet.
• Uitgedroogd leem wordt zeer hard, maar laat zich achteraf goed bijwerken met scherp gereedschap.
• Leem kan veel vocht opnemen en werkt daardoor condensatie- en vochtregulerend.
• Door natuurlijke samenstelling is leem duurzaam: grondstoffen zijn ruim voorradig en continu gevormd.
• Leemgrond bevat relatief veel kalk en is vaak gunstig voor tuinen.

Nadelen

• Constructies met leem vergen veel arbeid en zijn traag in uitvoering.
• Laagdiktebeperkingen en droogtijden vertragen de bouwvoortgang.
• Handmatig aandrukken en afwerken is arbeidsintensief.
• Voldoende droogtijd (maanden) is vereist om krimp af te wachten vóór definitieve plaatsing van schrijnwerk.
• Sensitief voor optrekkend vocht; een goede fundering is noodzakelijk.

Kenmerken van klei en leem

• Deeltjes zijn schilferig en zeer fijn (< 0,01 mm), wat leidt tot groot oppervlak en sterke waterbinding.
• Bevatten chemisch minder stabiele mineralen en vertonen anisotropie.
• Kleimineralen splijten gemakkelijk en verweren tot zeer kleine fracties.
• Doorgangsweerstand (permeabiliteit) is vaak laag; de materialen zijn slecht doorlatend.
• Klei heeft doorgaans meer dan 25% lutum (lichte kleigronden 25–35% lutum; matige en zware kleigronden >35% lutum).
• Materiaalgedrag: plastisch en elastisch met aanzienlijke samendrukbaarheid; zettingen verlopen langzaam.
• Resultaat in praktijk: samenhangend materiaal, vaak slecht doorlatend, redelijk samendrukbaar; klei is geschikt als grondstof voor baksteen.

Stampleem

Stampleem is leem die bij aardvochtige consistentie in een bekisting in lagen wordt gestort en per laag wordt aangestampt. Na droging en uitharding blijven de afzonderlijke lagen vaak zichtbaar. Soms wordt bij stampleem een deel hydraulische kalk (bijvoorbeeld NLH 3,5) toegevoegd voor extra stabilisatie.