Schuilkerk

Betekenis

Een schuilkerk is een gebedsruimte die bewust niet herkenbaar is als kerkgebouw, zodat de eredienst in het verborgene kan plaatsvinden. In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden betekende dit dat leden van niet-staatskerkelijke geloofsgemeenschappen hun kerkdiensten in onopvallende ruimten hielden, bijvoorbeeld op een zolder van een groter huis.

Toepassing

Schuilkerken kwamen en komen voor in situaties waarin openlijk kerkelijk optreden beperkt of ongewenst is.

• Door katholieken, lutheranen en doopsgezinden in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
• In zolders of andere binnenruimten van grotere woningen.
• Op het platteland als zogeheten schuurkerken.
• Als hedendaagse parallel in gebieden waar het problematisch is een ander geloof dan het gangbare openlijk te uiten, en in conflictgebieden (bijvoorbeeld de langdurige strijd in Noord‑Ierland die pas relatief kort geleden officieel werd beëindigd).
• Voorbeeld: Onze Lieve Heer op Zolder te Amsterdam.

Aandachtspunten

• Geen kerkelijke uiterlijke kenmerken: schuilkerken mochten niet als kerken herkenbaar zijn.
• Bescheiden opstelling: afwijkende godsdienstige gemeenschappen moesten zich bescheiden profileren.
• Locatiekeuze: veel schuilkerken werden in een zolder of een andere besloten ruimte ingericht.
• Regionale varianten: op het platteland kwamen schuurkerken voor, die vergelijkbare functie hadden maar in een schuur waren ondergebracht.
• Historische ommekeer: de Bataafse Revolutie van 1795 maakte een einde aan de overheersende rol van de Hervormde kerk in de Republiek.

Verschil met schuurkerk

Een schuurkerk is een specifieke vorm van schuilkerk die op het platteland in een schuur werd gehouden; beide typen dienden hetzelfde doel van verborgen of bescheiden eredienst.

Engelse term

• conventicle