Spatten

Betekenis

Spatten is een verzamelterm voor verschillende verschijnselen waarbij een constructiedeel uitwijkt of bezwijkt onder invloed van zijdelingse druk of thermische spanningen. Het begrip omvat onder meer het bezwijken van bekisting door de zijdelingse druk van het vers gestorte beton, het wegdrukken van de betonhuid bij brand als gevolg van vochtexpansie, het naar buiten wijken van muren of gewelven door dakdruk of lokale verzakking, en het kromtrekken van spoorrails door extreme hitte.

Toepassing

Spatten doet zich voor in verschillende bouw- en infrastructuursituaties.

• Tijdens het storten van beton: bezwijken van bekisting door zijdelingse druk.
• Bij brandbelasting van betonconstructies: wegdrukken van de betonhuid.
• In metselwerk en gewelfconstructies: naar buiten wijken door kapdruk of lokaal falen van funderingen.
• In spoorweginfrastructuur: kromtrekken van voegloos spoor bij hoge temperaturen (spoorspatten).

Aandachtspunten

• Parameters die het risico beïnvloeden: sterkteklasse, hoeveelheid silica fume (< 6 massaprocent), evenwichtsvochtgehalte (< 7 volumeprocent), afmetingen en brandwerendheid zoals opgenomen in CUR-aanbeveling 95.
• Tegenmaatregelen: wapenen van de betonhuid (vertraagt spatten met ongeveer 15 minuten), toepassen van vezels (vezelversterkt beton) en het aanbrengen van hittewerende bekleding (bijv. hout of schuim).
• Bij metselwerk en gewelven: controleer steunpunten en paalposities om uitwijken door onjuiste belastingsafvoer of verzakking te voorkomen.
• In railinfrastructuur: rekening houden met thermische uitzetting en aanlegmethoden van voegloos spoor om spoorspatten te vermijden.

Typen spatten

• Bezwijken van bekisting: zijdelingse druk van vers beton drukt of scheurt de bekisting weg.
• Wegdrukken van de betonhuid bij brand: bij compact beton kan het inwendige vocht sneller expanderen en de betonhuid wegdrukken.
• Uitwijken van muren of gewelven: naar buiten wijken door dakdruk (kap) of lokale verzakking, bijvoorbeeld bij een paal buiten de juiste positie.
• Spoorspatten: kromtrekking of knik van spoorstaven bij voegloos spoor door (extreme) hitte.

Eisen / regelgeving

• Risicoparameters en afmetingen voor de beoordeling van spatten zijn opgenomen in CUR-aanbeveling 95.
• Specifieke grenswaarden in relatie tot spatten: silica fume < 6 massaprocent en evenwichtsvochtgehalte < 7 volumeprocent, zoals bij de beoordeling van brandgerelateerd spatten worden gehanteerd.