Beitel

Betekenis

Een beitel is een stalen werktuig met aan één uiteinde een scherp snij- of beitelvlak en aan het andere uiteinde een breder stuk om met de hand te steken of met een hamer op te slaan. De scherpe punt is vaak van hardstaal en het snijvlak kan vlak of gebogen zijn; een gebogen snijvlak wordt ook wel guts genoemd. Naast het handgereedschap is een beitel ook het snijdeel van een schaaf en een term voor een wigvormig gemetseld inzetstuk in puntgevels.

Toepassing

Beitels komen in verschillende vakgebieden voor:

• Handgereedschap: voor hakken, snijden en afsteken van hout, metaal of steen, vaak met hamerslag.
• Schaaf: als het stalen onderdeel met de scherpe rand waarmee hout afgeschaafd wordt.
• Metselwerk: als wigvormig gemetseld inzetstuk in puntgevels ter versteviging van de schuine zijkanten.

Aandachtspunten

• Controleer of het snijvlak van de beitel van hardstaal is wanneer hoge slijtvastheid vereist is.
• Kies tussen een plat of gebogen snijvlak afhankelijk van de bewerkingsvorm (gebogen snijvlak = guts).
• Bij metselwerk staat de beitel loodrecht op het dakvlak en bestaat ze meestal uit vier tot acht lagen baksteen; een vlechting is het geheel van beitels op één dakvlak.
• Zorg dat het bredere uiteinde geschikt is om met de hand vast te houden of om hamerslagen te verdragen.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Handbeitel: stalen gereedschap met een scherp uiteinde en een breder slag- of steekuiteinde; scherpe punt vaak van hardstaal.
• Schaafbeitel: het stalen snijdeel van een schaaf, bedoeld om hout te schaven.
• Metselbeitel: wigvormig gemetseld inzetstuk in puntgevels, opgebouwd uit meerdere lagen baksteen (meestal vier tot acht lagen).

Terminologie en herkomst

• De term is een Germaanse afleiding van een ablautsvorm bij de wortel van het werkwoord 'bijten', met het achtervoegsel -el dat vaak voor gereedschappen wordt gebruikt.
• Een beitel met een gebogen vouw wordt ook guts genoemd. Engelse aanduidingen in de literatuur zijn onder meer "chisel" voor beitel en "cutter" voor de beitel van een schaaf.