Centraal perspectief

Een vorm van perspectief waarbij iets op een plat vlak wordt uitgebeeld vanuit het standpunt van het oog van de waarnemer.

Betekenis

Het centraal perspectief is een projectievorm waarbij de waarneming van een ruimte of scène op een plat vlak wordt weergegeven vanuit het oogpunt van de toeschouwer. Hierdoor ontstaan vluchtlijnen die naar verdwijnpunten leiden en neemt de uitbeelding in schaal af naarmate objecten verder weg liggen.

Toepassing

Het centraal perspectief wordt toegepast bij beeldende weergave en bij ruimtelijke ordening.

In de schilderkunst voor het realistisch weergeven van diepte en richting.
In ontwerp en architectuur om ruimten op een hoofdas in elkaars verlengde te plaatsen.
Bij axiale aanleg waar deuropeningen en zichtlijnen symmetrisch zijn gerangschikt.

Aandachtspunten

Vluchtlijnen convergeren naar verdwijnpunten die op ooghoogte liggen.
Objecten worden kleiner naarmate ze verder van de waarnemer verwijderd zijn.
Bij meerdere verdwijnpunten bestaat er doorgaans één centraal verdwijnpunt, ongeveer op ooghoogte.
Het centrale verdwijnpunt vormt vaak het visuele middelpunt van de compositie.
In bouwkundige toepassingen betreft het een axiale ordening van ruimten en niet noodzakelijk een centraalbouw.

Werking / principe

Vluchtlijnen: lijnen die door vormranden of richtingen in het beeld worden aangegeven, lopen samen naar de verdwijnpunten.
Centraal verdwijnpunt: het voornaamste punt waar veel zichtlijnen samenkomen en dat het natuurlijke middelpunt van de voorstelling kan bepalen (bijvoorbeeld een figuur in het midden van een schilderij).
Oogpunt: de voorstelling is gebaseerd op het standpunt van het oog van de waarnemer; hoogte van het oog bepaalt de ligging van de verdwijnpunten.

Voorbeeld

In het schilderij "Het banket van Herodes" van Domenico Ghirlandaio (1490) zijn alle zichtlijnen gericht op de persoon in het midden, wat een toepassing van het centraal perspectief illustreert.

Verschil met centraalbouw

Centraal perspectief in de bouw verwijst naar een axiale opstelling van ruimten langs een hoofdas en symmetrische deuropeningen; dit is een vorm van axiale aanleg en geen centraalbouw.
Centraalbouw duidt op gebouwtypen met een centraal plan, terwijl centraal perspectief ruimtelijke verlengde en zichtassen benadrukt.