Gradierwerk

Betekenis

Een gradierwerk is een zeer lang, dik bouwwerk opgebouwd uit stro of sleedoorn waarop zoutig water wordt verspreid zodat door verdamping de zoutconcentratie toeneemt. Het bouwwerk diende vooral als voorbehandeling voor de zoutziederij (Saline) wanneer de bronwaterconcentratie te laag was voor directe verwerking tot keukenzout.

Toepassing

Een gradierwerk werd gebruikt om water met een te lage zoutconcentratie geschikt te maken voor zouten.

• Concentreren van brijn door het water langzaam door stro of sleedoorn te laten sijpelen.
• Voorzien in een voorbehandeling zodat de zoutziederij minder onzuiverheden hoeft te verwijderen.
• Plaatsing vrijwel altijd nabij de zoutziederij.
• Hedendaags gebruik in kuuroorden voor de zoutige geur en vermeende luchtzuiverende werking.

Aandachtspunten

• Vervangen van het stro of de sleedoorn na verloop van tijd vanwege ophoping van kalk en andere aanslag.
• Voorkeur voor sleedoorn boven stro omdat sleedoorn zijn stevigheid beter behoudt.
• Voorzien van houten schoren en overkapping om het bouwwerk tegen wind en weersinvloeden te beschermen.
• Onderhoudspoortjes inbouwen om toegang en onderhoud van binnenzijde mogelijk te maken.

Werking / principe

Bovenaan het gradierwerk wordt zoutig water op het stro- of sleedoornpakket gegoten, waarna het langzaam naar beneden sijpelt. Door de wind en zon verdampt een deel van het water tijdens de afdaling, waardoor het uitkomende water onderaan een hogere zoutconcentratie heeft. Dat geconcentreerde water wordt vervolgens in de zoutziederij verder behandeld om zout te winnen. Vaak werd een windmolen gebruikt om het water naar boven te pompen.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Bouwmateriaal: aanvankelijk stro, later vooral sleedoorn (Schwartzdorn) vanwege betere duurzaamheid.
• Constructie: een dikke, lange "muur" met overkapping en talrijke houten schoren ter bescherming tegen wind.
• Toegankelijkheid: poortjes in de constructie voor onderhoud en doorgang.

Historiek / evolutie

• Ontstaan in de 16e eeuw als industriële oplossing om minder zilt water geschikt te maken voor zouten.
• Overgang van stro naar sleedoorn wegens langere levensduur en stevigheid.
• Het langste bekende gradierwerk stond in Schönebeck (Kurpark Bad Salzelmen, Sachsen-Anhalt) en bereikte na vernieuwingen rond 1760 een lengte van 1.837 meter.
• Diverse gradierwerken werden later in kuuroorden geïntegreerd vanwege de zoutige lucht en vermeende opname van verontreinigingen door de muren.

Voorbeelden

• Gradierwerk Schönebeck (Kurpark Bad Salzelmen)
• Bad Kösen
• Bad Rothenfelde
• Bad Rappenau
• Bad Kreuznach
• Bad Orb
• Bad Salzuflen
• Uzdrowisko Ciechocinek