Hagioscoop

Betekenis

Een hagioscoop is een kleine opening of venster in de muur van het koor van een middeleeuwse kerk waarmee men het altaar of relikwieën kan zien. Het venster bevindt zich op ooghoogte of iets lager en is soms later met hout of baksteen dichtgezet, waardoor het een blind venster werd.

Toepassing

Hagioscopen komen voor in middeleeuwse kerken en vervulden verschillende zicht- en lichtfuncties.

• Toegang geven tot zicht op het altaar of relikwieën vanuit buiten of vanuit een zijruimte.
• Mogelijk dienstdoen als sacramentsvenster zodat de hostie van buiten gezien kon worden.
• Toestaan dat melaatsen, geëxcommuniceerden of anderen die niet in de kerk mochten, de mis konden volgen.
• Licht uitstralen naar buiten of naar het kerkhof (dodenlicht) en soms als biechtvenster gebruikt worden.

Aandachtspunten

• Vaak met hout of baksteen dichtgezet; restauraties zetten soms vensterruiten terug.
• Meestal in de noordzijde van de kerk geplaatst; meerdere vensters in één zijde worden nog steeds als éénzijdig aangeduid.
• Een knielnis onder de hagioscoop is lager uitgespaard zodat men knielend door het venster kan zien.
• Interne hagioscopen in een muur tussen kapel en hoofdkerk lopen vaak schuin door de muur (squint) om zicht op het altaar te waarborgen.

Vormen en ligging

• Eénzijdig: hagioscoop aan één zijde van de kerk, vaak de noordzijde; soms meerdere in die zijde.
• Tweezijdig: hagioscopen aan twee zijden (meestal noord en zuid).
• In Engeland en sporadisch in Nederland bestaan inpandige hagioscopen die schuin door de muur lopen; dat type wordt ook squint genoemd.

Doel en gebruik (theorieën)

• Sacraments- of reliekvenster: door een opening in de monstrans was de gewijde hostie zichtbaar; met de monstrans naar de hagioscoop gericht kon men van buiten de hostie aanschouwen.
• Toegang voor uitgeslotenen: melaatsen of geëxcommuniceerden konden via de hagioscoop de mis bijwonen.
• Licht- of dodenlichtfunctie: de hagioscoop kon het licht van een godslamp of een dodenlantaarn naar buiten of over het kerkhof laten schijnen.
• Synchronisatie tussen kapellen: in inpandige gevallen kon een priester in een chantry chapel de elevatie synchroniseren met collega’s bij het high altar.

Voorkomen

• Veel hagioscopen in Nederlandse middeleeuwse kerken komen voor in Groningen, met voorbeelden in Leermens, Marsum, Wetsens en Wirdum.
• Het merendeel stamt uit de dertiende eeuw, de romanogotische periode.
• Voorbeelden van ingesloten, schuine hagioscopen zijn de St. Botolph's in Barton Seagrave (Engeland) en het kerkje van Diever (Nederland).