Klokkenstoel

Betekenis

Een klokkenstoel is een stellage waarin één of meer klokken zijn opgehangen en die als draagconstructie dient voor het luiden. De term verwijst ook naar vaak lagere, losse bouwsels met een zadeldak waarin klokken hangen; dergelijke exemplaren komen vooral in Friesland veel voor.

Toepassing

Klokkenstoelen en de daarin hangende klokken worden gebruikt voor:

het aangeven van onraad, bijvoorbeeld bij een dreigende overstroming;
het luiden bij begrafenis of herdenking;
het markeren van uren of momenten met een voorslag, wekkering of klokkenmuziek;
plaatsing in torens van kerken of als losstaand bouwsel op begraafplaatsen.

Aandachtspunten

Klokken dragen vaak inscripties met de naam van de klokkengieter, het gietjaar, de naam van de klok en de schenker.
Klokken worden gegoten uit brons; beschadigde of gebarsten exemplaren kunnen worden omgesmolten en hergegoten of vergoten.
Veel luidklokken zijn eeuwenoud; tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn vele klokken gevorderd en omgesmolten.
Klokken kunnen extra functies hebben, zoals een voorslag of langere klokkenmuziek die door een beiaardier of automatisch worden verzorgd.

Onderdelen

Een traditionele klokkenstoel omvat onderdelen zoals:

luibalk
kroon
luidklok
luistok
luitouw
klokkenstoel (de stellage zelf)

Materialen en uitvoeringsvormen

De draagstellage kan uit hout of metaal zijn uitgevoerd; daarnaast bestaan er lagere, losse bouwsels met een zadeldak.
Klokken zijn van brons; de termen gegoten, hergoten en vergoten duiden op de productie- of herbewerkingswijze en staan vaak op de klok vermeld.

Historiek

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn circa 4 800 van ongeveer 9 000 klokken gevorderd en omgesmolten.
Na de oorlog waren in Nederland nog drie klokkengieterijen actief die leeggekomen torens konden opvullen: Petit & Fritsen, Van Bergen en Eijsbouts; zij vervaardigden onder meer herdenkingsklokken en beroemde exemplaren zoals de bourdon op de Waalsdorpervlakte en The Netherlands Carillon voor Arlington.

Terminologie

De individuele klokken in een klokkenstoel worden ook luidklok, speelklok of uurklok genoemd, afhankelijk van hun functie.
Een campanoloog is een klokkendeskundige; een beiaardier is de muzikale bespeler van een beiaard (carillon).