Oksaal

Betekenis

Een oksaal is een gemetselde of houten afscheiding tussen het koor en het schip van een kerk, voorzien van een bovenliggende galerij die via een trap vanaf het koor bereikbaar is. Het vormt een fysieke scheiding tussen koordienst en volk en kon functies vervullen als zichtafscherming, bescherming en als plaats voor zang of een orgel.

Toepassing

Het oksaal komt voor in kerken en heeft verschillende historische en functionele toepassingen.

• Scheiden van koor en schip om koor- en volksdienst te scheiden.
• Bieden van een galerij voor koorzangers of orgelplaatsing.
• Beschermen van het koor tegen diefstal, ontheiliging en koude.
• Vormen van een decoratieve of liturgische barrière in Byzantijnse en middeleeuwse kerken.

Aandachtspunten

• Toegankelijkheid: de galerij is via een trap vanaf het koor bereikbaar.
• Zicht: het oksaal kon het zicht van de leken op het altaar belemmeren, wat soms leidde tot het aanleggen van een kruisaltaar vóór het oksaal.
• Historische veranderingen: veel oksalen verdwenen na de Reformatie door vergroting van de rol van leken in de liturgie.
• Meervoudige functies: later gebruik in katholieke parochies veranderde het oksaal vaak in een orgelbalkon aan de westzijde van de kerk.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Constructiematerialen: gemetseld of hout.
• Uitvoering: met een bovenliggende galerij, soms decoratief uitgevoerd; in Byzantijnse kerken vaak uitgevoerd als gedecoreerde wand met beeldhouwwerk.

Historiek / Ontstaan

Het oksaal is voortgekomen uit de cancelli (Latijn cancellus: hekwerk) als eenvoudige afscheiding tussen verschillende groepen (keizer en volk, toneelspelers en publiek, in de kerk tussen koor en schip). Redenen voor de ontwikkeling van het oksaal waren onder meer:

• de uitbreiding van de koordienst en de behoefte aan ruimte voor zangers;
• betere bescherming van het koorgebied tegen diefstal, ontheiliging en koude;
• het wegnemen van het zicht op het altaar voor leken, wat soms leidde tot het plaatsen van een nieuw kruisaltaar vóór het oksaal.

Etymologie

De woorden oksaal en doksaal stammen van het middeleeuws-Latijnse doxale, dossale, dossum (in verband met de rug). De uitgangs-d van doksaal verdween doordat die als lidwoord werd geïnterpreteerd. De term iconostase is afgeleid van het Griekse eikonostasis, samengesteld uit eikon (afbeelding) en stasis (staan).

Verschil met iconostase

In de Byzantijnse traditie komt het oksaal overeen met de iconostase: een gedecoreerde wand met afbeeldingen en doorgaans drie doorgangen. Algemeen kan een oksaal echter zowel eenvoudige hekwerken als meer complexe, houten of gemetselde afscheidingen omvatten, terwijl "iconostase" specifiek verwijst naar de beeldrijke scheidingswand in oosterse kerken.