Overlaat

Betekenis

Een overlaat is een bewust aangebracht verlaagd gedeelte in een dijk of andere waterkering dat bij zeer hoog water het water gecontroleerd laat overstromen. Daardoor wordt door beheerste, lokale overstroming geprobeerd dijkdoorbraken en ongewenste overstromingen op andere locaties te voorkomen.

Toepassing

Overlaten worden toegepast om bij hoge waterstanden ruimte te bieden voor overtollig rivier- of hemelwater.

• Bij dijken en waterkeringen als voorziening voor gecontroleerde overstroming.
• Als onderdeel van overloopgebieden of traverse en gekoppeld aan retentiegebieden.
• In maatregelen voor een 'groene rivier' waar normaal agrarisch of natuurgebied bij hoge waterstanden tijdelijke rivierfunctie krijgt.
• Bij ruimtelijke ingrepen in het rivierengebied om ongewilde doorbraken elders te beperken.

Aandachtspunten

• Lengte van de verlaging: te kort veroorzaakt te snelle doorstroming en kan het doorbraakgebied onbeheerst vergroten; te lang laat teveel water in de polder komen.
• Glooiing: de overlaat heeft doorgaans een zwakke helling om het achterliggende land zo min mogelijk te verstoren.
• Bestemming en acceptatie: het land achter een overlaat is meestal bestemd voor landbouw of natuur en bestemmingswijziging stuit vaak op verzet van bewoners en boeren.
• Waarschuwing: burgers en boeren moeten geïnformeerd en gewaarschuwd worden wanneer het water via de overlaat gaat stromen.
• Ijs en wintergevaren: ijsdammen en ijsschotsen kunnen dijkbeschadiging en doorbraken veroorzaken, wat de noodzaak van overlaten kan vergroten.

Typen en uitvoeringen

• Brede kruin: een uitgetrekt verlaagd deel van de dijk wordt een brede kruin genoemd.
• Scherpe overlaat: een stuw waarvan de kruin niet over de hele leidingbreedte reikt; men spreekt dan van een scherpe overlaat.
• Vaste stuw: in sommige gevallen wordt de term overlaat gebruikt als andere benaming voor een vaste stuw.

Relatie met waterberging en ecologie

• Traverse / overloopgebied: het gebied dat beheerst mag overstromen heet traverse of overloopgebied.
• Groene rivier: moderne benaming voor een overloopgebied dat normaal groen (vegetatie) is maar in noodgevallen rivierfunctie heeft.
• Vluchtplaatsen voor vee: in overstroombare gebieden worden hoogwatervrije vluchtplaatsen voor grazers aangelegd (vergelijkbaar met een vliedberg).
• Retentie: een retentiegebied kan te beschouwen zijn als overloopgebied of daarmee in verbinding staan; het stroomgebied van een overlaat fungeert als noodoverloopgebied.

Historische en ruimtelijke context

• Na de watersnood van 1820 werden verbeterde overlaatsystemen ingezet om overtollig rivierwater sneller af te voeren; bij voorbeeldingrepen werden huizen, bomen en dijkjes verwijderd om ruimte te maken voor traverse.
• Vanaf de jaren 1990 zijn op meerdere locaties maatregelen genomen om de rivier weer ruimte te geven, onder meer door vormen van overlaten aan te brengen.