Pantograaf

Betekenis

Een pantograaf is een tekeninstrument in de vorm van een parallellogram waarmee men een tekening vergroot of verkleind kan kopiëren; het werkt door met één pen het origineel te volgen terwijl een tweede pen de kopie maakt. Het toestel werd vaak uitgevoerd in hout of metaal en later ook in kunststof, soms met een maatverdeling. De term wordt daarnaast gebruikt voor de harmonicavormige stroomafnemer van trein en tram.

Toepassing

De pantograaf kwam en komt voor in verschillende toepassingen:

• Vergroten of verkleinen van tekeningen en afbeeldingen door met één pen het origineel te volgen en met een andere pen de kopie te laten ontstaan.
• Als basisprincipe in graveermachines om bijvoorbeeld van een groot model een verkleinde moedermunt te maken.
• Als benaming voor de harmonicavormige stroomafnemer op treinen en trams.

Aandachtspunten

• Volg met de "volgpen" het origineel; de positie van de tweede pen bepaalt vergroting of verkleining.
• Materiaalkeuze varieert: traditioneel hout of metaal, later kunststof; sommige uitvoering hebben een maatverdeling.
• De pantograaf als tekeninstrument is grotendeels vervangen door de tekenmachine.
• Dezelfde mechanische werking wordt toegepast in graveermachines om schaalreducties of -vergrotingen te realiseren.

Werking / principe

• De constructie vormt een parallellogram waarmee de relatieve bewegingen van twee punten gekoppeld zijn; verplaatsing van de ene pen resulteert in een corresponderende verplaatsing van de andere pen in een vaste schaalverhouding.
• Door de lengteverhoudingen en scharnierpunten te wijzigen, wordt de schaal van de kopie bepaald.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Traditionele uitvoeringen: hout of metaal.
• Latere uitvoeringen: kunststof.
• Optioneel: een ingebouwde maatverdeling om schaal eenvoudig te regelen.

Relatie met graveermachines

• Hetzelfde principe van verhoudingsgewijze overbrenging van beweging wordt in graveermachines gebruikt om, bijvoorbeeld, van een groot gipsmodel een verkleinde moedermunt (de moedermunt) te maken; bij slijtage van de moedermunt wordt op basis van dat principe een nieuwe vervaardigd.

Pantograaf als stroomafnemer

• De term beschrijft ook de harmonicavormige stroomafnemer van trein en tram; die uitvoeringen komen zowel als tweebenige als éénbenige pantografen voor.

Etymologie

• Het woord komt van het Grieks: pan (alles) en graphein (schrijven/afbeelden), letterlijk "allesschrijver".
• De bijnaam "tekenaap" is afgeleid van het na-apen of namaken dat met het instrument gebeurt.
• In het Duits werd een modellering als "Storchenschnabel" genoemd vanwege de gelijkenis met een ooievaarssnavel.