Romeinse cijfers

Romeinse cijfers zijn letters die, elk of in combinatie, een specifieke numerieke waarde uitdrukken volgens vaste samenstellingsregels.

Betekenis

Romeinse cijfers gebruiken letters als symbolen om getallen weer te geven; de waarden worden bepaald door de gebruikte letters en vaste samenstellingsregels. Door optel- en aftreknormen blijven letterreeksen leesbaar en omkeerbaar naar onze (Arabische) cijfers.

Toepassing

Romeinse cijfers verschijnen nog regelmatig in moderne contexten.

  • Op klokken (bijvoorbeeld de aanduiding van uren)
  • Als jaartal bij films of historische vermeldingen
  • Als bouwjaar op oude gebouwen
  • Als hulpmiddel bij onderwijs en oefening in rekenen (bijvoorbeeld een plankje met kuiltjes en steentjes)

Aandachtspunten

  • Tel van links naar rechts; schrijfwijzen bepalen of waarden worden opgeteld of afgetrokken.
  • Trek alleen met I, X of C af; V, L, D en M mogen niet als aftrekssymbool gebruikt worden.
  • Trek hooguit één symbool af (geen IIX voor 8; correct: VIII).
  • Aftrekken is alleen toegestaan als de hogere waarde vijf- of tienmaal zo groot is als de lagere (bijv. I vóór V of X, X vóór L of C).
  • Schrijf hooguit drie gelijke hoofdletters achter elkaar (III, XXX, CCC, MMM); V, L en D mogen slechts eenmaal voorkomen.
  • Op klokken komt de 4 vaak als IIII voor in plaats van IV; historisch zijn ook vereenvoudigde schrijfwijzen als XXXX voorgekomen.

Basisletters en waarden

  • I = 1
  • V = 5
  • X = 10
  • L = 50
  • C = 100
  • D = 500
  • M = 1000

Denk bij C aan het Franse "cent" en bij M aan "mille" als geheugensteun.

Regels voor samenstelling

  • Hoofdregel (optellen): waarden van letters van links naar rechts optellen wanneer eenzelfde letter of een lagere waarde op een letter volgt.
    • Voorbeelden: III = 3; VI = 6; XXIII = 23; MDCLXVI = 1666.
  • Subtractieregel: voor I, X en C geldt dat een lagere letter vóór een hogere kan staan om af te trekken; slechts één symbool mag worden afgetrokken en alleen naar symbolen met een waarde vijf- of tienmaal zo groot.
    • Voorbeelden: IV = 4; XL = 40; CM = 900.
    • Niet-toegestane vormen (met correcte alternatieven): IL (49) is niet toegestaan: gebruik XLIX; VC (95) niet toegestaan - gebruik XCV; IM (999) niet toegestaan - gebruik CMXCIX; IC (99) niet toegestaan - gebruik XCIX; LM (950) niet toegestaan - gebruik CML.
  • Herhalingsregel: maximaal drie keer dezelfde hoofdletter achter elkaar; V, L en D komen maximaal één keer voor.

Omzetten tussen Arabische en Romeinse cijfers

  • Arabisch → Romeins: splits het getal in duizendtallen, honderdtallen, tientallen en eenheden en zet de notaties van die posities achter elkaar.
    • Voorbeelden: 123 = 100+20+3 → C + XX + III = CXXIII; 41 → XLI; 49 → XLIX; 126 → CXXVI; 1283 → MCCLXXXIII.
  • Romeins → Arabisch: lees van links naar rechts en pauzeer wanneer een letter met lagere waarde vóór een hogere staat; in de praktijk wordt het Romeinse getal gesplitst in duizendtallen, honderdtallen, tientallen en eenheden en die delen omgerekend.

Ook interessant

Wiep Een wiep is een cilindervormige rol van rijshout of riet die als bundel of klemvormend sluitstuk in landbouw en waterbouw dient. Wijkverdichting Wijkverdichting is nieuwbouw op een bestaande open ruimte of plantsoen binnen de bebouwde kom. Wildrooster Een wildrooster is een rooster in de weg- of padbodem dat voorkomt dat wild of vee uit een afgesloten gebied ontsnapt. Windverband Een windverband is een stabiliteitsverband dat een vlak van een gebouw verstijft, meestal opgebouwd uit vrijwel onwrikbare driehoeken.