Tufsteen

Betekenis

Tufsteen bestaat uit fragmenten van magma en oude gesteenten, puimsteen (bims) en een fijnkorrelige grondmassa die het geheel bindt; het is geel/roze tot bruinachtig en poreus. Het breukvlak is ruwkorrelig en bij goede tufsteen mag geen groefleger zichtbaar zijn.

Toepassing

Tufsteen werd en wordt gebruikt als bouw- en beeldhouwwerksteen, vooral in historische constructies en restauraties.

• Gebruikt door de Romeinen voor castella en andere belangrijke gebouwen.
• Belangrijke bouwsteen in de Romaanse periode (o.a. tufsteen uit het Brohltal, Eifel).
• In restauraties wordt soms Ettringer tufsteen toegepast.
• Vroeger fijngemalen tot tras voor het maken van trasraam.
• Toepassing in vrijstaand werk en monumenten.

Aandachtspunten

• Poreusheid: neemt gemakkelijk water op en staat dat weer af; uitspoeling van de bims leidt na enkele jaren tot putjes in het oppervlak.
• Vocht en schaduw: langdurig vochtige, niet-zonnige plaatsen ontwikkelen na verloop van tijd mos- en algenbedekking.
• Huidafstoting: de zichtzijde of huid van de tufsteen kan afstoten, waarna vaak gezonde steen tevoorschijn komt.
• Soortsafhankelijk: sommige soorten (bijv. Ettringer) zijn minder weervast en gevoelig voor vorst en wisselende temperaturen.
• Onderzoek vóór ingrijpen: nagaan of reinigen mogelijk is; voor reinigen, beschermen en repareren wordt verwezen naar natuursteen-onderhoud.

Typen / bekende soorten

• Ettringer tufsteen (Eifel, Duitsland): grovere structuur met gele vlekken; minder weervast, gevoelig voor vorst en temperatuurschommelingen; werd ook bij restauraties gebruikt.
• Hasenstoppler tufsteen (Eifel, Duitsland): bevat minder grove fragmenten, goed bewerkbaar; karakteristiek zijn oranje puimsteenfragmenten met holtes opgevuld met macroscopisch witte mineraalaggregaten.
• Hohenleie / Weiberner tufsteen (Weibern en Rieden, Duitsland): fijner van structuur en egaler beige van kleur dan oudere Römer tufsteen; vroeger ook selbergitische tuf genoemd.
• Römer tufsteen (Nettetal, nabij Andernach, Duitsland): vroegst gebruikt, gelige soms rossige tuf met witte tot gele puimsteenfragmenten en relatief weinig andere fragmenten; bevat grotere donkere insluitingen; momenteel niet meer verkrijgbaar en vaak vervangen door Weiberner tuf.
• Peperino Grigio / Peperino (Grigio) Duro (Viterbo, Italië): lichtgrijze ondergrond met donkergrijze vlekken of strepen, homogeen van structuur, ruwkorrelig breukvlak en enige witte kalkpitten; patineert grijsgroen op de regenkant en lichtgrijs waar geen regen komt.
• Peperino Rosato (Viterbo, Italië): steenrode ondergrond met grijze vlekken, homogeen van structuur en kleur, weinig witte kalkpitten; ruwkorrelig breukvlak; patineert roodachtig-groen op de regenkant en rosig-rood waar geen regen komt.

Verwering / onderhoudsproblemen

• Algen en mossen vormen een voedingsbodem op Eifeltuf en doen de steen donkerder kleuren bij uitdroging, maar dit veroorzaakt op zichzelf geen structurele schade.
• Uitspoeling van bims leidt tot zandige, gele plekken en een pokdalig uiterlijk.
• Vrijstaand werk vertoont op den duur vaak scheurvorming; uiteenvallen komt regelmatig voor daar waar de steen diep is uitgehakt.
• Voor reinigen, conserveren en herstellen bestaat specifieke aanpak; eerst nagaan of reinigen een alternatief is voor vervangen.

Historiek

• Tufsteen uit de Eifel werd al in de Romeinse tijd gebruikt en bleef belangrijk in de Romaanse periode (o.a. Brohltal).
• Rond 1200 nam het gebruik van tufsteen af door het toenemende gebruik van baksteen.
• Römer tufsteen was een vroeg gebruikte soort; na uitputting werd Weiberner tufsteen vaak toegepast.
• Vroeger werd tufsteen ook fijngemalen tot tras voor gebruik in mortels en trasramen.