Waterpas

Betekenis

Een waterpas is een instrument om na te gaan of iets zuiver horizontaal of verticaal staat. De horizontale schaal van een traditionele waterpas is gebaseerd op het principe van evenwijdigheid met de oppervlakte van stilstaand water. Verschillende uitvoeringen meten hetzelfde begrip van "waterpas" maar verschillen in werkingsprincipe en nauwkeurigheid.

Toepassing

Waterpassen worden gebruikt om horizontale en verticale uitlijning en hoogteverschillen te controleren.

• Controleren of onderdelen en vlakken zuiver horizontaal of verticaal staan.
• Uitlijnen van palen met een paalwaterpas om zowel verticaal als horizontaal te zetten.
• Opmeten van hoogteverschillen tussen twee of meer punten (waterpassing), vaak met een baak.
• Vlakheidscontrole en vloerwaterpassing om scheefstanden ten opzichte van het horizontaal vast te stellen en als hulpmiddel bij het bepalen van zakking.
• Met een slangenwaterpas lange afstanden meten of ervoor zorgen dat de waterspiegel aan beide uiteinden even hoog is.

Aandachtspunten

• Gebruik de traditionele waterpas voor directe controle: luchtbelletjes tonen horizontaal of verticaal.
• Bij grote afstanden kiest men vaak een slangenwaterpas: lange doorzichtige slang gevuld met water met maatverdeling aan beide uiteinden.
• Paalwaterpassen zijn vaak voorzien van een elastische band en magneetstrips; vermeldde nauwkeurigheid is 1 mm per 1 m.
• Laserwaterpassen en digitale nivelleringsinstrumenten leveren hogere nauwkeurigheid; voorbeelden zijn Sokkia SDL30M (< 0,6 mm voor 1 km heen en terug) en Sokkia DSL1X (0,2 mm).
• Smartphone-apps bestaan als eenvoudige hulpmiddelen voor waterpassing.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Traditionele waterpas met luchtbelletjes voor horizontaal en verticaal gebruik.
• Paalwaterpas, bedoeld om palen zowel verticaal als horizontaal te zetten; vaak met elastische band en magnetische strips.
• Laserwaterpassen (digitale of roterende uitvoeringen) en digitale nivelleerinstrumenten voor hoge nauwkeurigheid en langere afstanden.
• Slangenwaterpas: lange tuinslang of tuinslag gevuld met water en voorzien van verbredingen met maatverdeling aan elk uiteinde.
• Smartphone-apps die een waterpasfunctie bieden (bijv. iHandy).

Werking / principe

• Luchtbel-waterpas: een luchtbel in een vloeistofbuis toont de positie ten opzichte van horizontaal of verticaal; horizontaal betekent evenwijdig aan het oppervlak van stilstaand water.
• Slangenwaterpas: water zoekt hetzelfde peil, waardoor de waterspiegel aan beide uiteinden gebruikt kan worden om hoogteverschillen of gelijkheid van hoogte vast te stellen.
• Laser- en digitale niveaus berekenen afstands- en hoogteverschillen elektronisch of met laserreferentie voor grotere nauwkeurigheid.

Taal en gebruik

• Het woord "waterpas" duidt ook het exact horizontaal zijn aan (bijwoord), bijvoorbeeld "waterpas aangebrachte planken".
• Als bijvoeglijk naamwoord werd vroeger de vorm "waterpasse" gebruikt (bijv. "waterpasse ligging").