Cella, naos

De cella is de met muren omsloten ruimte van een tempel waarin het heiligdom is ondergebracht.

Betekenis

De cella is de met muren omsloten ruimte in een tempel die het heiligdom huisvest en doorgaans alleen voor priesters toegankelijk was. In het klassieke Grieks wordt deze ruimte naos genoemd; de pronaos vormt de voorhal.

Toepassing

De term cella komt in verschillende architecturale en historische contexten voor.

Huisvesten van het cultbeeld of heiligdom in Griekse en andere oudheidtempels.
Als specifieke ruimtelijke component van de Griekse tempelindeling (naos tegenover pronaos).
In Romeinse thermen: een ruimte met warm, lauw of koud water; de centrale hal heet cella media.
In middeleeuwse kloostercontexten: de vrijstaande kamer van een kloosterling (kluis).
Als kleine bidkapel vanuit een klooster die bij missionaire activiteiten de kern van latere kloosterstichtingen kon vormen.

Aandachtspunten

Een cella is doorgaans volledig door muren omsloten en onderscheidt zich daarmee van open of portiekachtige delen.
Toegankelijkheid was historisch vaak beperkt (bijvoorbeeld alleen voor priesters), wat de rol in rituele handelingen bepaalt.
De cella bevatte meestal een beeld of cultusobject, wat de ruimtelijke positionering en oriëntatie beïnvloedde.
De betekenis van het woord verschilt naargelang periode en functie (tempel, thermen, klooster, kapel).

Verschil met pronaos

Pronaos: de voorhal van een Griekse tempel, gelegen vóór de cella en niet als heiligdom zelf gebruikt.
Cella/naos: de afgesloten binnenruimte waar het heiligdom en het beeld van de god lagen.

Terminologie en herkomst

Het Latijnse woord cella betekent letterlijk 'klein vertrek' of 'voorraadkamer'; het oudere woord cela is afgeleid van het werkwoord celare (verbergen).
In architectuurhistorische beschrijvingen wordt de term wisselend toegepast afhankelijk van cultuur en periode (Grieks, Romeins, middeleeuws).

Voorbeelden

Het Parthenon: de cella (naos) vormde het binnengebied met het cultbeeld van de godheid.
De tempel van Chons in Karnak (Egypte) is een voorbeeld van een klassieke cella in een tempel.