Daliegat

Een daliegat is een ronde, middeleeuwse verlaging in voormalige veenlanden ontstaan door kleiwinning voor verbetering van akkergrond.

Betekenis

Een daliegat is een zeer oude, ronde verlaging in een zavel- en kleigebied dat oorspronkelijk veengebied was. Het is een diepe put waar kalkrijke klei en zavel zijn gewonnen om het zure veen vruchtbaarder te maken; de put werd daarna meestal weer volgestort met veen en huiselijk afval. Daliegaten zijn kleine landschapselementen en overblijfselen van middeleeuwse kleiwinning.

Toepassing

Daliegaten zijn landschappelijke en archeologische sporen van landbouwpraktijken.

  • Voorkomen in akkerland dat ooit veen was en later voor akkerbouw geschikt gemaakt werd.
  • Aanwezig in regio's met veenlaag boven kalkrijke klei, zoals delen van Noord- en Zuid-Holland en Utrecht.
  • Voorkomen vaak in concentraties in een veld, soms gerangschikt in rijen evenwijdig aan sloten.

Aandachtspunten

  • Bodem van een daliegat toont zich vaak als een bijna zwarte veenplek in de klei.
  • Daliegaten bevatten ingeklonken veen, baggerafval uit sloten en huisafval (bijv. potscherven).
  • Het maaien van gras wordt gehinderd door een ongelijk oppervlak (het "poffertjespan"-effect).
  • Daliegaten keren vaak terug na opvulling doordat het veen in de kuil blijft inklinken.

Ontstaan

  • Veen werd plaatselijk weggeschept om bij dieperliggende kalkrijke klei te komen; vaak moest men 3 à 4 m veen verwijderen om de kleilaag te bereiken.
  • De kleilaag werd circa 2 m diep uitgegraven, waardoor men tot ongeveer 5 à 6 m onder maaiveld groef.
  • De uitgegraven klei en zavel werden gebruikt om de veengrond vruchtbaarder te maken; het veen uit de kuil werd vaak langs de rand gedeponeerd.
  • Na het winnen van de klei werden de kuilen gevuld met het omringende veen en met huisafval en baggermateriaal.
  • Door inklinking van het veen in de kuil ontstond na verloop van jaren een blijvende verlaging: het daliegat.
  • Egaliseren en herhaald opvullen maakten daliegaten niet definitief onzichtbaar omdat het veen in de kuil blijft inklinken.

Kenmerken

  • Ligging: kleigebied dat vroeger veengebied was.
  • Vorm: ronde, ondiepe kuilen in akkerland.
  • Diameter: doorgaans 2 à 5 m; sommige 5 à 7 m.
  • Huidige diepte: 5 à 25 cm.
  • Oorspronkelijke diepte na uitgraven: circa 4 à 5 m.
  • Inhoud: ingeklonken veen, bagger uit sloten en huisafval (waaronder potscherven).
  • Dichtheid: meestal in grote aantallen per hectare; circa 20 daliegaten per ha was gebruikelijk, soms 200 à 300 per ha.
  • Verspreiding: vooral in Noord- en Zuid-Holland en Utrecht (bijv. West-Friesland, Beemster, Zeevang, Buytenpark in Zoetermeer); ook in Groningen zijn vergelijkbare termen en verschijnselen beschreven.
  • Periode van ontstaan: grofweg van de 9e tot en met de 13e eeuw.

Ook interessant

Estrich Estrich verwijst enerzijds naar prefab dekvloerelementen en anderzijds naar een cement‑ of leemvloer als afwerk- of onderlaag. Evenwichtsvochtgehalte Het evenwichtsvochtgehalte is het vochtgehalte dat een materiaal bij een gegeven relatieve luchtvochtigheid uiteindelijk aanneemt. Executiewaarde De executiewaarde is de getaxeerde opbrengst van een woning bij gedwongen verkoop door de hypotheekbank. Expansievat Een expansievat is het reservoir dat de uitzetting van water in een centrale verwarmingsinstallatie opvangt.