Formeel

Betekenis

Een formeel is een hulpconstructie die wordt gebruikt bij het metselen van bogen of het stapelen van steenblokken in een boogvorm. Het dient als tijdelijke ondersteuning om stenen op hun plaats te houden totdat de boogconstructie zelf voldoende stijfheid heeft. Die stijfheid ontstaat voornamelijk door de neerwaartse kracht die de stenen tegen elkaar drukt wanneer alle stenen zijn gemetseld en de voeg is uitgehard. Bij muurwerk van natuurstenen blokken kan de boog zonder voeg worden gevormd en kan het formeel worden verwijderd zodra alle blokken op hun plaats liggen.

Toepassing

Het formeel komt voor bij traditionele en herstellingswerken aan dragende boogconstructies.

• Ondersteunen van gemetselde bogen tijdens uitvoering.
• Vormgeven van kruisgewelven en tongewelven.
• Creëren van een uitsparing voor een gewelfsleutel (sluitsteen) tijdens opbouw.
• Realiseren van tijdelijke uitkragingen tijdens metselwerk.
• Gebruik in reconstructies en restauraties van gewelven.

Aandachtspunten

• Ontcenteren: verwijder het formeel pas wanneer de boog compleet is of de toegepaste metselspecie gehard is.
• Draagkracht van de afgewerkte boog berust op de neerwaartse druk tussen stenen; verwijdering te vroeg kan instabiliteit veroorzaken.
• Bij natuursteen zonder voeg kan het formeel eerder worden verwijderd zodra de blokken correct geplaatst zijn.
• Aanvullende hulpmiddelen zoals wiggen en kleine houtjes worden vaak gebruikt om stenen tijdelijk op de juiste plaats te houden.

Ontcenteren

Ontcenteren is het proces waarbij het formeel wordt verwijderd nadat de boogconstructie zelfstandig voldoende stabiliteit heeft. Dit kan gebeuren zodra de boog compleet is of wanneer de gebruikte metselspecie voldoende is uitgehard.

Materialen / uitvoeringsvormen

Formelen bestaan in verschillende uitvoeringen en materialen, vaak aangepast aan het type boog of gewelf:

• Houten formelen in diverse vormen, waaronder speciale types als een vlinder of een schenkel.
• Gebruik van wiggen en kleine houten stukjes naast het formeel om stenen preciezer te positioneren.
• Formelen met een centrale uitsparing voor de plaatsing van een gewelfsleutel (sluitsteen) bij kruisgewelven.
• Lemen formelen bij lemen tongewelven.
• Moderne varianten die lijken op een betonnen boog of als bekisting functioneren.

Herkomst

Het woord formeel is ontleend aan het Oudfranse formele (model) en het Latijnse formalis, afgeleid van forma (vorm); vroeger ook gespeld als fermeel.