Hamerbalk, steekbalk

Betekenis

Een hamerbalk is een horizontale draagbalk die slechts aan één zijde in een muur of constructie is opgelegd en uitsteekt om onderdelen van een dak- of gewelfconstructie te ondersteunen. De balk wordt doorgaans van onderen ondersteund door een gebogen schoor en door een verticale balk tegen of deels in de muur; daarop rust vaak een stijl die een dakspoor draagt of de geboorte van een houten gewelfboog vormt.

Toepassing

Hamerbalken komen voor in dak- en gewelfconstructies.

• Ondersteunen een stijl die een dakspoor draagt.
• Dragen de geboorte van een houten gewelfboog.
• Toepassing in hamerbalk-kappen en dubbele hamerbalkkappen.
• Bieden plaats voor decoraties in de open driehoeken onder of boven de balk.

Aandachtspunten

• Ondersteuning vereist een gebogen schoor en een verticale balk tegen of in de muur.
• Constructie omvat doorgaans veel hout, arbeid en tijd.
• Mogelijk verhoogd onderhoud als gevolg van uitgebreide houten detaillering.
• De vormgeving creëert open ruimtes die versiering mogelijk maken maar ook beschutting en ondersteuning beïnvloeden.

Voordelen

• Vormen van driehoeken (met hamerbalk, schoren en stijlen) zorgen voor een stijve en stabiele dakconstructie.
• Verticale stijl voorkomt doorbuigen van de spoor en vergroot de overspanning uit de gevel.
• Elimineren de nood aan trekbalken of trekstangen tussen overstaande muren of gewelfondersteuningen.
• Maken grotere overspanningen en meer verticale open ruimte mogelijk.
• Bieden extra objecten voor decoratie.

Nadelen

• Grote hoeveelheid hout en arbeidsintensieve uitvoering verhoogt materiaal- en bouwkosten.
• Eventueel meer onderhoud vereist door uitgebreide houten constructies en decoratie.

Typen / uitvoeringen

• Hamerbalk-kap: een kapconstructie met enkele hamerbalken.
• Dubbele hamerbalk-kap: bevat extra balken evenwijdig met de sporen van de spantconstructie, voor grotere complexiteit en draagvermogen.

Verschil met vergelijkbare elementen

• Vergelijkbaar met blokkeel: lijkt op de hamerbalk maar verschilt in uitvoering en ondersteuningswijze.
• Vergelijkbaar of verwant aan sleutelstuk, korbeel, hanggewelf en hangmakelaar; deze termen betreffen aangrenzende of soortgelijke ondersteunings- en draagvormen in hout- en gewelfbouw.

Naamgeving en historiek

• De term hamerbalk is een directe vertaling van het Engelse hammerbeam; steekbalk verwijst naar het feit dat de balk slechts in de muur 'steekt' en niet op twee punten wordt ondersteund.
• Hamerbalkconstructies werden veel toegepast in de Engelse gotiek van de 14e en 15e eeuw.
• Engelse termen die bij het concept horen: hammerbeam (hamerbalk), hammerbeam roof (hamerbalkenkap), hammer-brace (gebogen schoor) en collar-brace (bijna halfronde gewelfbalk).