Kanteel

Betekenis

Een kanteel is het opstaande, tandvormige element van de getande bovenkant van een muur, met name bij vestingwerken. Kantelen vormen afwisselend hoge en lage delen die bescherming bieden aan verdedigende schutters.

Toepassing

Kantelen komen voor op muren van vestingwerken en kastelen.

• Bij vestingwerken en burchten.
• Op weergangen: een weergang met kantelen wordt gekanteelde weergang genoemd.
• Op torens en vestingmuren, vaak in combinatie met machicoulissen.
• Als onderdeel van de borstwering, met tussenruimten voor het afvuren of werpen van projectielen.

Aandachtspunten

• Venster of moordgat: de ruimte tussen twee kantelen wordt venster of moordgat genoemd.
• Schietgat/kijkgat: soms bevindt zich een smal, hoog schietgat (kijkgat) ín de kanteel; dat biedt meer bescherming dan het bredere moordgat.
• Alternerend stelsel: soms zijn schietgaten afwisselend aanwezig: de ene kanteel wel, de volgende niet.
• Houten verweerluik (afweerschutsel): kan extra bescherming geven aan degene die tussen de kantelen schiet; het luik kan steunen op wigvormige stenen aan weerszijden van het venster.

Onderdelen en uitvoering

• Kantelen staan gewoonlijk op regelmatige afstand van elkaar.
• Tussen kantelen bestaan zowel brede openingen (vensters/moordgaten) als smalle schietgaten (kijkgaten) die verschillend beschermingsniveau bieden.
• Verweerluiken (ook afweerschutsel genoemd) zijn houten luiken die in sommige gevallen de schutter extra afscherming bieden; voorbeelden komen voor bij middeleeuwse burchten.

Etymologie en terminologie

• De term kanteel komt ook voor als tinne (t(h)inne, tenne) en is etymologisch verwant aan het woord tand; het meervoud kantelen wordt vrijwel altijd gebruikt (enkelvoud is kanteel).
• De herkomst van het woord kanteel is onduidelijk; traditioneel wordt ontlening aan Picardisch cantel of Oudfrans chantel verondersteld, maar die betekenissen komen niet eenduidig voor in die talen.
• Buitenlandse equivalenten: Engels merlon (kanteel) en battlement(s) (muurbekroning); Frans merlon, met de opening tussen twee kantelen le créneau en schietgat meurtrière.