Oculus

Betekenis

Een oculus is een kleine ronde, ovale of meerhoekige opening die meerdere functies kan hebben: als gevelraam (ook ossenoog genoemd), als ronde opening in de top van een gewelf, of als het centraal punt van een voluut. De term is afgeleid van het Latijnse woord voor "oog".

Toepassing

De oculus komt in verschillende bouwkundige en decoratieve contexten voor.

• Gevelraam: als klein rond, ovaal of achthoekig raam in muren van de bovenste verdieping.
• Gewelfopening: als rond of meerhoekig gat in de top van een gewelf om licht binnen te laten.
• Ornament: als middelpunt van een voluut in beeldhouwkundige of decoratieve uitwerkingen.

Aandachtspunten

• Vorm: kan rond, ovaal of veelhoekig zijn en wordt vaak zonder maaswerk uitgevoerd.
• Ventilatie/opening: kan open zijn zonder glas; in dat geval laten regen en sneeuw naar binnen vallen (bekend voorbeeld: het Pantheon).
• Beveiliging: geveloculi kunnen soms met spijlen of gaas worden uitgevoerd om vogels tegen te houden.
• Constructie: in gewelftoepassingen wordt ook een constructieve rol genoemd, bijvoorbeeld als flexibiliteitsmaatregel bij belastingstoestanden zoals aardbevingen.
• Afmetingen exemplarisch: de oculus van het Pantheon heeft een diameter van ca. 8,20 m en bevindt zich op circa 43,30 m boven de vloer.

Typen / uitvoeringen

• Ossenoog: klein rond of ovaal raam in een gevel, vaak in de bovenste verdieping.
• Gewelfoculus: ronde of veelhoekige opening in de top van een koepel of gewelf, primair voor lichtinval.
• Voluutoculus: het "oog" of middelpunt van waaruit een spiraalvormige voluut zich vormt.

Relatie tot andere begrippen

• Oeil de boeuf: verwant geveltype (klein rond of ovale raamvorm).
• Compluvium: verwant als weer- en licht-openingsconcept; een compluvium is meestal een vierkante of rechthoekige opening.
• Voluut: de oculus fungeert in beeldhouwkunde en ornamentiek als het centraaldoel van een voluut.