Rationalisme

Betekenis

Rationalisme is een architectuurstroming uit het begin van de 20e eeuw die vormgeving benadert vanuit rede en functionele ordening. In Nederland kenmerkt het zich door dragende baksteenconstructies en een terugkeer naar strakkere lijnen, terwijl in Italië het Rationalisme een meer modernistische en sober gereduceerde vormentaal ontwikkelt.

Toepassing

Rationalisme komt vooral voor in vroege 20e-eeuwse openbare en representatieve gebouwen.

• Vroeg-20e-eeuwse Nederlandse gebouwen (ca. 1900–1910) met dragende baksteenconstructies.
• Italiaanse gebouwen uit ca. 1920–1940 met sterk gereduceerde hoofdvormen.
• Publieke functies zoals beurzen en kantoorruimten rond centrale hallen.

Aandachtspunten

• Herkennen aan dragende baksteenmuren in Nederlandse voorbeelden.
• Opmerken van behoud van traditionele motieven (driehoekjes, boogjes) in Nederlandse varianten.
• Erkennen dat Italiaans Rationalisme strakker en soberder is dan het Nederlandse, met nadruk op rationeel gebruik van middelen.
• Letten op combinatie van baksteen met natuursteen-elementen en stalen overspanningen in concrete gebouwen.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Baksteen als hoofdmateriaal bij Nederlandse voorbeelden, toegepast als dragende constructie.
• Natuursteen voor sommige lateien en hoekoplossingen.
• Stalen vakwerkbogen voor de overspanningen van grote ruimtes (bijvoorbeeld in beursgebouwen).
• Vormelijke reductie van bouwvolume en eenvoudige hoofdvormen in de Italiaanse variant.

Relatie tot modernisme

• Nederlands rationalisme geldt als voorloper van het Modernisme: rechte lijnen en strakkere vormen zijn aanwezig maar nog terughoudend.
• Italiaans Rationalisme is later en meer modernistisch van aard, met nadruk op soberheid en een rationele vormgeving die ordening in het straatbeeld nastreeft.

Voorbeelden

• Beurs van Berlage (Hendrik Petrus Berlage, bouw gereed 1903): oorspronkelijk vier beurzen (goederen-, chippers-, graan- en effectenbeurs); materiaalgebruik voornamelijk baksteen; lateien en hoekoplossingen in natuursteen; overspanningen met stalen vakwerkbogen; aanpassing van delen voor orkestuitvoeringen in 1988–1992.
• Casa del Fascio (Como, 1932, architect Guiseppe Terraghi; soms Palazzo Terragni genoemd): kubusachtig gebouw van vier lagen met kantoorruimten rond een centrale hal; hal open voor grote manifestaties.