Romeinse bouwkunst

Betekenis

Romeinse bouwkunst verwijst naar de bouwpraktijken, bouwwijzen en typologieën die in het Romeinse Rijk werden toegepast. Ze kenmerkt zich door een samengestelde opbouw van gebouwen, geavanceerde bouwtechnische kennis en het vermogen grote ruimten te overkoepelen.

Toepassing

De Romeinse bouwkunst komt tot uiting in uiteenlopende civiele, religieuze en militaire bouwwerken:

• Tempels en religieuze gebouwen
• Basilieken en openbare hal-achtige constructies
• Theaters en amfitheaters voor voorstellingen en spel
• Badhuizen en thermen
• Paleizen en particuliere woningen
• Ingenieurswerken zoals aquaducten en bruggen
• Triomfbogen, zuilen en grafmonumenten

Aandachtspunten

• Meeste bewaarde bouwwerken dateren uit de keizertijd; vroegere gebouwen zijn vaak verdwenen of vervangen.
• Romeinse ontwerpen combineren verschillende bouwlichamen en structureren lasten via bogen en muurvlakken.
• Grote overkappingen vereist(en) specifieke technieken om spatkracht en concentratie van lasten op te vangen.
• Sommige tempels werden later tot kerk omgebouwd en daardoor beter bewaard gebleven.

Gebouwstypen

• Tempels: op een verhoogd plateau met trap naar de ingang; veel ruïnes, enkele later omgebouwd tot kerk.
• Basilica: publieke halachtige gebouwen voor rechtspraak en handel.
• Theaters en amfitheaters: podia en arena's voor voorstellingen en spelen.
• Badhuizen: complexen voor wassen en ontspanning (thermen).
• Paleizen en woningen: woonfuncties voor elite en bevolking.
• Ingenieurswerken: civiele infrastructuur zoals aquaducten en bruggen.
• Triomfbogen en -zuilen: herdenkingsmonumenten.
• Grafmonumenten: begrafenisarchitectuur en herdenkingsconstructies.

Pantheon: kenmerken

• Functie: ronde koepeltempel, gewijd aan "alle goden" (pan-theon), met vermelding van de zeven "planeetgoden" (Mecurius, Venus, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus, Neptunus en Pluto).
• Locatie en datering: gebouwd op het Marsveld tijdens de regering van keizer Hadrianus (117–138 na Chr.).
• Voorportaal: een porticus met acht monoliete zuilen aan het begin van het voorportaal.
• Koepel: middellijn van ongeveer 43 meter; de top bevat een ronde lichtopening (oculus) met een diameter van circa 9 meter.
• Constructie: de kalot vormt een werkelijke halve bol (gedeeltelijk zichtbaar van buiten); de koepel bestaat uit diepe cassetten tussen waarmee beton is gestort.
• Muur en lastafdracht: de koepel rust op een circa 6 meter dikke muur met acht diepe nissen; in het koepelgewelf verwerkte bogen geleiden de spatkracht naar de zware muurdelen tussen de nissen.
• Ontwikkeling: de dimensies van het Pantheon werden pas in de 20e eeuw met betonbouw overtroffen.

Materialen en constructie

• Beton en storten: de koepelconstructie toont het gebruik van gestort beton tussen diepe cassetten.
• Monolieten: zuilen van één stuk worden toegepast aan het portaal van het Pantheon.
• Oppervlakken: de kalot was van buiten oorspronkelijk bedekt met vergulde platen.
• Constructieve elementen: bogen en zware muurvlakken spelen een centrale rol bij de lastverdeling en beheersing van spatkrachten.

Historische context

• Rome volgens overlevering gesticht in 753 v.Chr. door Romulus op de Palatijnse heuvel; de stad groeide uit tot een metropool langs de Tiber.
• Politieke ontwikkeling: koningschap tot 510 v.Chr., republiek 510–30 v.Chr., daarna toenemende keizerlijke macht met Octavianus/Augustus als eerste keizer; Augustus volgde door Tiberius na 14 na Chr.
• Keizerrijk en verdeeldheid: in 395 na Chr. verdeeld in West- en Oost-Romeins rijk; het West-Romeinse rijk viel in 476, het Oost-Romeinse rijk bleef bestaan tot 1453.