Sgraffito

Betekenis

Sgraffito is een stuc- en decoratietechniek waarbij in verschillend gekleurde pleisterlagen wordt gekrast, zodat bij het wegkrassen van de bovenlagen onderliggende kleuren zichtbaar worden; de scherpe lijnen geven vaak een grafisch uiterlijk. De techniek kent varianten waarin elke kleur een eigen stuclaag heeft en varianten waarin lijnen of vlakken nadien worden beschilderd.

Toepassing

Sgraffito wordt toegepast als pleisterdecoratie op gevels en als versieringstechniek op aardewerk.

• Geveldecoratie op vochtopnemende ondergronden (bijv. baksteen).
• Decoratie met twee of soms meer stuclagen voor veelkleurige motieven.
• Versiering van roodbakkend aardewerk door in engobe te krassen en nadien te glazuren.
• Varianten (zoals yezeria) voor diep uitgesneden, sterk contrasterende patronen.

Aandachtspunten

• Zorg voor een goed vochtopnemende ondergrond, bijvoorbeeld baksteen, voor een duurzame hechting.
• Breng gekleurde pleisterlagen overal even dik aan; consistente dikte vergemakkelijkt het inkrassen.
• Ruw elke laag op om hechting van de volgende laag te bevorderen.
• Teken de voorstelling op de bijna droge buitenste laag (bijv. met houtskool) en kras daarna uit tot de gewenste diepte en kleur.
• Krastlijnen bij voorkeur onder een hoek van circa 45° aanbrengen zodat regenwater kan aflopen.
• Wees alert op slijtage en aantasting: oplossen van kalk kan pigment wegspoelen; zonlicht kan kleuren vervagen; vorst kan, bij ongeschikte mortel, scheuren veroorzaken; inkrassingen kunnen vuil- en mosophoping geven.

Uitvoeringen

• Echte sgraffito: elke kleur vormt een aparte stuclaag; de meeste voorbeelden bestaan uit twee lagen, soms drie of meer. Laagdikte hangt af van de korrelgrootte van de morteldeeltjes en van het gewenste effect; bij complexe meerlaagse werken is samenwerking tussen graficus en stukadoor gewenst.
• Belgische sgraffito: doorgaans één of twee stuclagen waarbij de uitgestoken lijnen of vlakken nadien worden beschilderd; het aantal kleuren is niet begrensd door het aantal stuclagen. Vaak wordt de fresco-techniek (nat-in-nat) gebruikt, soms wordt de figuur secco (na droging) ingehakt.
• Yezeria: een wat drukkere, dieper liggende variant die meestal uit één stuclaag bestaat; de ondergrond is doorgaans donkerder, waardoor een stevig, strak patroon ontstaat; de term is afgeleid van het Spaans-Moorse yesería.

Sgraffito bij aardewerk

Sgraffito wordt ook toegepast bij roodbakkend aardewerk door een dunne engobelagen van witbakkende klei aan te brengen en daarin decoratie uit te krassen tot op de rode onderlaag. Na aanbrengen van kleurloos loodglazuur en het bakproces ontstaat een contrasterende decoratie; toevoeging van koperoxide aan het glazuur geeft een groenig in plaats van geelachtig fond.

Geschiedenis en stijlhistorie

Sgraffito is al aangetroffen in Afrikaanse kunst en werd vooral in de 16e-eeuwse Renaissance in Italië en elders toegepast. In de lage landen vond toepassing plaats binnen de jugendstil; in Nederland kende de techniek een bloeiperiode tijdens de Wederopbouw (1945–1970) met relatief eenvoudige ontwerpen. Yezeria verwijst terug naar Spaans-Moorse stuctradities (yesería) met drukke, hoogreliëf patronen.