Eclecticisme

Betekenis

Eclecticisme is een bouwstijl waarbij men uit vroegere bouwstijlen de meest geschikte of interessante motieven kiest en combineert tot een nieuw architecturaal geheel. De stroming ontstond als reactie op het strakke Neo-Classicisme; architecten zochten een eigen, karaktervolle vormgeving en voelden zich vrij om elementen uit alle voorgaande stijlen te gebruiken. Tegelijk ontstond kritiek dat die vrijheid tot een onsamenhangende "on-stijl" kon leiden.

Toepassing

Het eclecticisme is vanwege zijn flexibele karakter toepasbaar op zowel nieuwe gebouwen als bestaande constructies.

• Toepassen in utiliteitsbouw, bijvoorbeeld fabrieken en stations (rondboog-eclecticisme).
• Gebruiken bij hotels, warenhuizen, luxe woningen en kerken (internationaal eclecticisme).
• Ontwerpen van luxe woningen met rijk gedetailleerde, verticale accenten (schilderachtig eclecticisme).

Aandachtspunten

• Keuzevrijheid: de architect en vaak ook de opdrachtgever bepalen welke stijlkenmerken gecombineerd worden.
• Kritiek: combinatievrijheid kon leiden tot beschuldigingen van een gebrek aan samenhang of een "on-stijl".
• Vormgeving: gebouwen zijn vaak symmetrisch, maar dat is geen vereiste.
• Versiering: eclecticisme kent doorgaans weinig angst voor ornamenten, al toont de Nederlandse variant soms meer eenvoud.
• Toepassingsbereik: de stroming leent zich voor zowel utilitaire als representatieve bouwopgaven.

Varianten

Er worden drie hoofdvarianten van eclecticisme onderscheiden:

• Rondboog-eclecticisme
  • Sober van karakter.
  • Vaak toegepast in utiliteitsbouw zoals fabrieken en stations.
• Internationaal eclecticisme
  • Geïnspireerd door Franse Lodewijkstijlen.
  • Voorkomend bij hotels, warenhuizen, luxe woningen en kerken.
• Schilderachtig eclecticisme
  • Rijk gedetailleerd en verticaal gericht.
  • Meestal asymmetrisch van silhouet, veel hout en baksteen.
  • Voornamelijk toegepast bij luxe woningen.

Voorbeelden

• Hollandia-gebouw, Vlaardingen: architect Pleun van der Berg; in twee delen gebouwd in 1897 en 1912.
• Luchtenburgh, Den Haag: gevel in eclecticistische stijl (het gebouw zelf stamt uit 1645).
• Basiliek van Oudenbosch: ontwerp van Pierre Cuypers; bouw gestart in 1865, voorgevel voltooid onder leiding van Gerard van Swaay (voorgevel voltooid 1892); ontworpen naar voorbeeld van de Sint-Pieter in Rome en met een gevel als kopie van de Sint-Jan van Lateranen.
• Nicolauskerk, Wolphaartsdijk: architecten H. Hana en J. Smits; 1861.

Historiek en filosofische achtergrond

Het eclecticisme kreeg zijn formulering kort na 1800 in Parijs, aanvankelijk als een filosofische beschouwing rond het idee van "le juste milieu" (het juiste midden). Die denkrichting stelde dat het zoeken naar een middenweg en het samenvoegen van uitersten conflicten voorkomt en tot een hoger ontwikkelingsstadium kan leiden. In architectuur vertaald dit zich in het samenbrengen van uiteenlopende historische motieven tot een nieuw geheel.

Etymologie

De term is afgeleid van het woord "eclectisch" (uitkiezend), afkomstig van het Oud-Griekse ek (uit) en legein (spreken/zeggen).