Functionalisme

Betekenis

Functionalisme is een stroming die de functie van een object, bouwonderdeel of gebouw centraal stelt en streeft naar een ontwerp waarmee die functie efficiënt en rationeel wordt vervuld. De beweging ontwikkelde zich tussen ca. 1920 en 1940 en koppelde deze functionele benadering aan industrialisatie, machine-esthetiek en zuivere geometrie.

Toepassing

De functionele benadering komt voor in zowel gebouwontwerp als product- en meubeldesign.

• Seriematig ontwerpen en bouwen van woningen, bijvoorbeeld de Kiefhoek door J.J.P. Oud.
• Ontwerp van rationele keukens voor sociale woningbouw, zoals de Frankfurter Küche (Grete Schütte‑Lihotzky, 1926).
• Ontwikkeling van meubeldesign met nadruk op techniek en functionaliteit, bijvoorbeeld metalen buismeubels.
• Toepassing van nieuwe bouwmaterialen en beton- of staalconstructies in moderne architectuur.
• Internationale organisatie en uitwisseling via de CIAM.

Aandachtspunten

• Industrialisatie maakt een functionele benadering uitvoerbaarder en stimuleert seriematige bouwmethoden.
• Gestandaardiseerde plattegronden zijn kenmerkend en gericht op maximale woonruimte met minimale middelen.
• Toepassing van nieuwe materialen vereist kennis van verwerking; beperkte middelen of onbekendheid kunnen het ontwerp beperken.
• Machine-esthetiek en de leuze "vorm volgt functie" bepalen ontwerpkeuzes.

Kenmerken

• Nadruk op functie als uitgangspunt voor vormgeving.
• Zuivere, elementaire geometrie en een sober uiterlijk.
• Gebruik van nieuwe materialen zoals staal en gewapend beton.
• Industrialisatie en seriematig ontwerpen als drijfveren.
• Verwantschap met de Nieuwe Zakelijkheid / Nieuwe Bouwen.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Staal en gewapend beton voor betonskeletten en grote muuropeningen.
• Metalen buismeubels als representatief product van het meubeldesign binnen het functionalisme.
• Combinaties van traditionele materialen (baksteen, banden) en moderne constructies leiden tot zogenaamde Shake‑hands‑architectuur.

Belangrijke vertegenwoordigers

• Brinkman en Van der Vlugt
• Le Corbusier
• J.J.P. Oud
• J. Duiker
• Walter Gropius
• Ludwig Mies van der Rohe
• Gerrit Rietveld
• De Koninck, Van Loghem

Voorbeelden

• Woningcomplex Kiefhoek (Oud, vanaf 1925) met gestandaardiseerde plattegronden.
• Huis Sonneveld (Brinkman en Van der Vlugt, 1933).
• Frankfurter Küche (Grete Schütte‑Lihotzky, 1926).
• Openluchtschool Cliostraat 40 (J. Duiker).
• Metalen buismeubels en herintroducties onder de naam Dutch Originals; Gispen als voorbeeld van dit type design.