Gek

Betekenis

Een gek is een draaibare kap geplaatst op een schoorsteen die zich door middel van een windvaan naar de wind oriënteert. Daardoor staat de open zijde van de kap van de wind afgekeerd en kan de rook onbelemmerd wegstromen; de langs de kap stromende wind verhoogt bovendien de trek in de schoorsteen.

Toepassing

De gek wordt vooral gebruikt bij open haarden.

• Bij open haarden waar natuurlijke trek onvoldoende is.
• Op schoorstenen waarbij een draaibare kap de rookafvoer kan verbeteren.
• Waar extra trek gewenst is zonder ingrijpende aanpassingen aan het rookkanaal.

Aandachtspunten

• Oriëntatie: de kap moet vrij kunnen draaien zodat de open zijde van de wind afgekeerd komt te staan.
• Trekverbetering: de langs de kap stromende wind draagt bij aan een grotere trek in de schoorsteen.
• Uitvoering: gekken bestaan in verschillende uitvoeringen; sommige draaien actief met de wind mee, andere kunnen vastgezet zijn.
• Materiaalkeuze beïnvloedt duurzaamheid: gekken komen in hout en in metaal voor (bijvoorbeeld rvs).

Werking / principe

• Draairichting: de windvaan zorgt dat de kap draait naar de wind.
• Open zijde: de opening wordt aan de wolkzijde (van de wind afgekeerd) geplaatst zodat rook ongehinderd uitstroomt.
• Indirecte trek: de wind die langs de kap stroomt verhoogt de trek in het rookkanaal.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Hout: traditionele uitvoering.
• Metaal: moderne uitvoeringen, waaronder roestvast staal.
• Vast of draaibaar: uitvoeringen die vrij meedraaien met de wind naast exemplaren die niet meedraaien.

Verschil met kwibus

Een kwibus is een uitvoering van een gek met een grotere opening; de term kwibus wordt ook als benaming voor een zot of gek gebruikt.

Naam / herkomst

De oorsprong van het woord 'gek' in de betekenis van draaibare schoorsteenkap is niet eenduidig. Mogelijke afleidingen verbinden het met Noordse en Duitse dialectwoorden voor beweging ("waggelen", "heen en weer bewegen"), en er bestaat de opvatting dat het oorspronkelijk een Nederduits woord was met de betekenis "hofnar"; de term voor de kap is waarschijnlijk analoog aan de muts van de hofnar. In de 14e eeuw drong het woord in het Middelnederlands door.