Kleuronderzoek

Betekenis

Een kleuronderzoek of kleurhistorisch onderzoek is een materiaaltechnisch onderzoek van de afwerkingen die in de loop van de tijd op en in een gebouw of object zijn aangebracht. Het omvat onder meer de kleur, textuur en glansgraad van verflagen en vormt de basis voor een kleuradvies in relatie tot de gevonden kleuren, de geschiedenis en de omgeving van het pand.

Toepassing

Een kleuronderzoek dient om de historische verflagen en hun kenmerken vast te leggen en te interpreteren.

• Vastleggen van kleur en kenmerken van verflagen op exterieur- en interieuronderdelen zoals kozijnen, luiken, hekwerken, stucwerk, natuursteen, balken en korbelen.
• Onderzoeken van schilderijen en lijsten om oorspronkelijke verfsoorten en later aangebrachte verflagen te identificeren.
• Ondersteunen van restauratiebeslissingen door inzicht te geven in toegepaste kleuren en materialen uit verschillende perioden.
• Leveren van een kleuradvies op basis van de aangetroffen kleuren, de historie en de omgeving van het object.

Aandachtspunten

• Beschouw verflagen zowel als beschermende lagen (vooral in exterieur) als als esthetische/decorsche elementen.
• Een opdrachtgever kan een eigen kleurkeuze maken; het kleuradvies biedt context en historisch vertrekpunt.
• Soms is een kleurentrapje niet mogelijk door verstening van verflagen; dan is laboratoriumonderzoek een alternatief.
• Een integraal, multidisciplinair afwerkingsonderzoek is kostbaar, zeker in combinatie met archiefonderzoek of uitgebreide monsters.

Fasen van het onderzoek

Een kleurhistorisch onderzoek kan uit meerdere fasen bestaan:

• De verkenning: snel nagaan of er meerdere verflagen aanwezig zijn en welke leeftijdsaspecten een rol spelen.
• Het kleurhistorisch onderzoek zelf: materiaaltechnisch onderzoek, vaak via een kleurentrapje; daarbij kan voor laboratoriumonderzoek een verfmonster worden genomen.
• Datering: meestal niet vereist, maar mogelijk wanneer men expliciet wil teruggrijpen op een bepaalde periode; pigmenten en verflagen kunnen worden gedateerd (bijvoorbeeld: zinkwit komt in de praktijk pas voor vanaf circa 1854).
• Het integraal afwerkingsonderzoek: een uitgebreider, multidisciplinair onderzoek waarin naast verfsoorten ook pleisters, steensoorten, houtsoorten, betimmeringen, behangsels en vloerafwerkingen worden betrokken.

Kleurentrapje

Een kleurentrapje is een opeenvolging van verflagen waarbij de huidige en onderliggende lagen naast elkaar en in de volgorde van afpellen zichtbaar worden gemaakt. Het toont recente en oudere verflagen door een deel van de opbouw gecontroleerd vrij te leggen; visueel wordt dit wel vergeleken met een gedeeltelijk opgesnoept ‘toverbal’ waarbij meerdere kleuren zichtbaar zijn. Wanneer verflagen verhard of verstenen, kan een kleurentrapje niet mogelijk zijn en wordt laboratoriumonderzoek overwogen.

Werkwijze laboratoriumonderzoek

Bij laboratoriumonderzoek wordt soms een verfmonster van de toplaag tot de ondergrond genomen, ingebed in kunsthars, haaks op de verflaag geslepen en gepolijst. De verfopbouw kan daarna onder een microscoop worden bestudeerd om lagen, pigmenten en bindmiddelen te identificeren.

Keuze van de te gebruiken kleur

Bij de uiteindelijke keuze voor een kleur spelen meerdere aspecten een rol:

• Wensen van de opdrachtgever.
• Budget voor het kleuronderzoek en eventuele vervolgstappen.
• Zeldzaamheid en status van het gebouw.
• Toekomstig gebruik van het gebouw en de gewenste uitstraling.