Stuwwal
Een stuwwal is een heuvel die ontstaat wanneer landijs grind, zand en leem tijdens een ijstijd omhoog duwt.
Betekenis
Een stuwwal is een reliëfvorm die ontstaat doordat landijs (gletsjers) eerder door rivieren afgezet sediment zoals grind, zand en leem omhoog duwde. Ook het door de gletsjers meegevoerde keileem werd opgehoopt; na het smelten van het ijs bleven deze vaste stoffen achter en vormden de stuwwal. Door het duwen en stuwen werden de aardlagen vaak scheef getrokken zodat de stratigrafie in een stuwwal verstoord is.
Toepassing
Stuwwallen vormen herkenbare landschapselementen in anders vlakke gebieden.
- Bepalen het reliëf in het Nederlandse landschap.
- Fungeren als locaties met archeologische overblijfselen (urnenvelden, grafheuvels).
- Dienen als voorbeeldgebieden voor studie van glaciale afzettingen en verstoringen in stratigrafie.
- Vormen natuurlijke hoogtepunten zoals de Veluwe en het Montferland.
Aandachtspunten
- Stratigrafie is bij stuwwallen vaak verstoord door het opduwen van lagen.
- Een smeltwaterdal kan bovenop of langs een stuwwal voorkomen.
- Stuwwallen in Nederland zijn meestal niet hoger dan 100 m; uitzonderingen zijn de Veluwe (110 m) en het Montferland (93 m).
- Stuwwallen kunnen archeologische sporen dragen; urnenvelden, grafheuvels en raatakkers komen op dergelijke locaties voor.
Ontstaan
- Tijdens een ijstijd duwt landijs aan de randen de eerder door rivieren afgezette sedimenten omhoog; hierbij functioneren gletsjers als een soort "bulldozer".
- Het omhoog gewerkt materiaal bestaat uit grind, zand, leem en keileem.
- Na het smelten van het landijs blijven de opgehoopte vaste stoffen liggen en ontstaan langgerekte of gordelvormige heuvels: de stuwwallen.
Voorbeelden in Nederland
- De meeste stuwwallen in Nederland zijn gevormd tijdens de Saalien, ongeveer 150.000 jaar geleden.
- Noord-Nederland werd toen bedekt door een ijslaag van enkele honderden meters dik; aan de randen daarvan werden aardlagen opgestuwd.
- Voorbeelden: de Veluwe (hoogte circa 110 m), het Montferland (93 m), Texel en het voormalige eiland Wieringen; de Utrechtse Heuvelrug is de meest westelijk gelegen stuwwal.