Cartouche

Betekenis

Een cartouche is een omlijsting die een naar voren komend vlak accentueert; in de renaissance betrof dit een reliëfrand met de vorm van opgerold papier rond tekst of afbeelding. Bij de oude Egyptenaren is een cartouche een ovale omlijsting die de naam en troon van de farao in hiërogliefen insluit.

Toepassing

Cartouches dienen als decoratief en identificerend element.

• Gebruik als omlijsting voor tekst of afbeelding in gevels en ornamenten.
• Toepassing boven ingangen of in kroonlijsten.
• Gebruik in houtsnijwerk, natuursteen- en betonornamenten.
• Gebruik in Egyptische inscripties rond koningsnamen.

Aandachtspunten

• Meestal in reliëf uitgevoerd waarbij de rand de suggestie van opgerold papier geeft.
• Materiaalkeuze beïnvloedt uitvoeringswijze: natuursteen, hout (houtsnijwerk) of beton komen voor.
• Vorm kan organisch zijn met lobben, plooien of kwabben; zulke varianten heten kwabornamenten.
• Kwabornamenten kunnen verbeeldingen bevatten zoals vervormde koppen of grappige figuren (kwinkslag).

Materialen / uitvoeringsvormen

• Natuursteen: uitgehouwen cartouches in gevels of interieur.
• Hout: houtsnijwerk voor deur- en meubelornamenten.
• Beton: recentere uitvoeringen voor gevel- of geveldecoratie.
• Reliëf- en rolwerkrand: rand vormt vaak de suggestie van opgerold papier.

Varianten

• Renaissancecartouche: omlijsting van een naar voren komend vlak, vaak rolwerkachtig en rijk gedecoreerd.
• Egyptische cartouche: ovale omlijsting voor de in hiërogliefen geschreven naam en titels van de farao.

Etymologie

De term is afgeleid van Italiaans cartoccio ("opgerold papier"), via Latijn charta ("papier") en Grieks khartes ("papyrusblad").

Vergelijking

• Vergelijken met verwante ornamenten: guirlande, banderol en kardoes.
• Verschil in functie en vorm bepaalt keuze: de cartouche omlijst en benadrukt een vlak of naam, terwijl guirlande of banderol andere decoratieve motieven zijn.