Kruisbloem

Betekenis

Een kruisbloem is een (neo)gotische beëindiging van wimbergen, pinakels, frontons en geveltoppen; het bovengedeelte draagt bladwerk dat gebundeld is tot een bloem in kruisvorm. De stam heeft vaak een ronde of meerhoekige doorsnede en draagt aan de onderzijde een meer uitstekende ring of bladkrans.

Toepassing

Kruisbloemen worden toegepast als decoratieve beëindiging in gotische en neogotische bouwkunst.

• Op wimbergen
• Als bekroning van pinakels
• Op frontons
• Bij geveltoppen

Aandachtspunten

• Het bovendeel toont bladmotieven die afgesloten worden als een kruisvormige bloem.
• De stam is veelal rond of veelhoekig; de onderzijde vertoont vaak een uitstekende ring of bladkrans.
• Termen fiaal en fioel worden als synoniemen gebruikt; deze benamingen hebben verschillende historische vormen.
• Visuele vergelijking met andere bekroningen (bijv. pinakel) vereist beoordeling van vorm en ornamentiek.

Etymologie

De benamingen fiaal en fioel zijn waarschijnlijk verwant aan het Middelnederlandse fiole ('fles met een lange hals'); fiool stamt uit het middeleeuwse Latijn, fiaal uit het klassieke Latijn. Een afleiding uit het Oudfranse fillole ('dochtertje') wordt beschouwd als geleerde volksetymologie.

Vergelijking en termen

• Vergelijkbaar genoemd: piron, hogel.
• Engelse termen die in relatie staan tot dergelijke bekroningen: crocket, finial.

Voorkomen / voorbeelden

• De eerste tekening van Groninger kerken bevat een kruisbloem.
• Op een foto van J.B.A. Terlingen is links een kruisbloem en rechts een pinakel te zien.