Vormbak

Betekenis

Een vormbak is een langwerpige mal waarmee ongebakken bakstenen worden gemaakt. De vormbak maakt het verplaatsen van de ongebakken stenen eenvoudiger en maakt het mogelijk een mortelgleuf, naam of initialen in de platte zijde van de steen aan te brengen. Ongebakken bakstenen worden vormlingen genoemd.

Toepassing

De vormbak wordt gebruikt bij de fabricage van bakstenen, zowel handmatig als machinaal.

• Vormbakken inzetten voor het vormen en verplaatsen van ongebakken stenen.
• Mortelgroeven, namen of initialen in de platte zijde aanbrengen tijdens het vormen.
• Handmatige vormbakken toepassen voor kleinere series of restauratiewerk waar machinaal werk niet geschikt is.
• Machinale vormbakken gebruiken in de moderne productie waarbij klei in de vormen wordt gedrukt.

Aandachtspunten

• Bestrooiing met zand om loskomen van de metselsteen uit de vorm te vergemakkelijken.
• Een bal klei in het vak werpen en aandrukken om ook de hoeken met klei te vullen.
• Bovenkant afstrijken en de mal omdraaien zodat de ongebakken steen uit de vorm valt.
• Bij machinale productie wordt overtollige klei aan de bovenkant afgestreken; de vormbaksteen heeft doorgaans vijf met zand bestrooide zijden en één afgesneden zijde.
• Voor een onregelmatig oppervlak kan zaagsel worden gebruikt; dit verbrandt tijdens het bakken en laat na het bakken een karakteristieke textuur achter.

Uitvoering

• Handmatig: zand bestrooien, kleibal in vak werpen, aandrukken, afstrijken, omdraaien en lossen; eventueel de zesde zijde bezanden na het gladstrijken.
• Machinaal: klei wordt mechanisch in de vormen gedrukt en de overtollige klei wordt afgewerkt door machines, waardoor gelijkmatige stenen ontstaan.

Verschil met handvorm en vormraam

• Vormraam: een oudere wijze van vormen zonder bodemplaat; vormelingen werden uit het raam gelost op een aparte plaat om te drogen.
• Vormbak: heeft een bodem waardoor verplaatsen gemakkelijker is en extra afwerking (mortelgleuf, initialen) eenvoudiger aangebracht kan worden.
• Handvorm (handvormsteen): handmatig gevormde stenen met onregelmatig oppervlak, plooien en nerven; wordt nog vooral toegepast voor specifieke restauraties en kleine aantallen.
• Vormbaksteen: verkorting van de typeaanduiding "vormbaksteen" verwijst naar stenen waarbij de klei, in tegenstelling tot de handvorm, onder druk in de vorm wordt geperst.