Basiliek

Betekenis

Een basiliek is een stenen Christelijk kerkgebouw met een hoog, van ramen voorzien middenschip en lage zijbeuken; meestal drie- of vijfbeukig en gescheiden door zuilen of pijlers. Aan het oostelijke eind bevindt zich de apsis, een halfronde uitbouw met het altaar op een verhoogd podium (tribuna, bema, stap) en vaak een halfronde koepelvormige concha. Het hoger gelegen deel van het middenschip met vensters boven de zijbeuken heet lichtbeuk; een basiliek zonder vensters in de hoofdbeuk wordt pseudo‑basiliek genoemd.

Toepassing

De term basiliek komt voor in de architectuur en kerkelijke titels.

• Gebruikt voor vroegchristelijke en later gebouwde kerkgebouwen met de basilicale indeling.
• Toegekend als eretitel aan bijzondere rooms‑katholieke kerken.
• Aangeduid voor zowel drie- als vijfbeukige indelingen en voor gebouwen met transepten die tot een Latijns kruis kunnen leiden.
• Gaat gepaard met herkenbare onderdelen zoals narthex, atrium en apsis.

Aandachtspunten

• Oriëntatie: sinds de 5e eeuw bevindt de apsis zich in het oostelijk deel van de basiliek.
• Dakvormen: het middenschip heeft meestal een zadeldak; oorspronkelijke zijbeuken hadden vaak lessenaarsdaken.
• Lichtbeuk: vensters boven de zijbeuken verlichten het middenschip en vormen de lichtbeuk.
• Typen: onderscheid gemaakt tussen zuilenbasiliek (voornamelijk dragende zuilen) en pijlerbasiliek (voornamelijk pijlers).
• Eretitel: kleine en grote basilieken (basilicae minores en majores) onderscheiden zich onder meer door conopeum/umbrellino en tintinnabulum; een kathedraal kan wel of niet een basiliek zijn.

Typen / uitvoeringen

• Drie- of vijfbeukig: basilieken hebben doorgaans drie of vijf schepen (beuken) naast elkaar.
• Zuilenbasiliek vs pijlerbasiliek: het onderscheid hangt af van of zuilen of pijlers de belangrijkste dragende elementen zijn.
• Pseudo‑basiliek: een basiliek zonder vensters in de hoofdbeuk wordt zo genoemd.

Ontwikkeling / geschiedenis

De basiliek ontstond vermoedelijk uit de Romeinse basilica: nadat Romeinse basilicae hun civiele functies verloren, werden ze vanaf het begin van de 4e eeuw gebruikt voor kerkelijke diensten. Uit de rechthoekige basiliek ontwikkelde zich later de plattegrond van het Latijns kruis, deels door de toevoeging van transepten om meer altaren te kunnen plaatsen.

Etymologie

De term is ontleend aan het Franse basilique, van het Latijn basilica (koninklijk gebouw, zuilenhal, gerechtszaal), dat teruggaat op het Griekse basilikè stoa, afgeleid van basilikos (koninklijk) en basileus (koning).