Meander

Betekenis

Een meander is een kronkelende bocht of reeks bochten die vooral bij rivieren voorkomt, maar ook als algemene vorm of ornament kan optreden. Bij een meanderende rivier knabbelt de snelstromende buitenbocht aan de oever en wordt materiaal afgezet in de binnenbocht, waardoor de rivierbedding in de loop van de tijd zijwaarts verplaatst.

Toepassing

Meander wordt gebruikt om verschillende verschijningsvormen te benoemen.

• Beschrijven van rivierkronkels en hun geomorfologische werking.
• Aanduiden van andere kronkelende verschijnselen, bijvoorbeeld in geologische of biologische structuren.
• Benoemen van een ornamentstrook met doorlopende, slingerende lijnen in decoratieve kunsten.
• Omschrijven van maatregelen waarbij een gekanaliseerde rivier weer kronkels krijgt (hermeanderen/dekanaliseren) om waterberging en overstromingsbeheer te verbeteren.

Aandachtspunten

• Erosie en afzetting: buitenbochten ondergaan aantasting door snel stromend water; binnenbochten krijgen opeenhoping van meegevoerd materiaal.
• Migratie: de meander verlegt zijn bedding voortdurend en verplaatst de rivier als een grote sinusgolf zijwaarts.
• Afgesneden bochten: een strang is een met water gevulde, van de hoofdstroom afgesneden (dode) tak; in het Engels wordt een afgesneden meander ook wel oxbow genoemd.
• Hermeanderen: het weer laten kronkelen van eerder gekanaliseerde rivieren verhoogt de bergingscapaciteit en kan bijdragen aan het beperken van ernstige overstromingen.

Hermeanderen en beleid

• Kanaliseren van rivieren vond veelvuldig plaats, onder meer met het oog op vervoer, maar verminderde vaak de bergruimte voor water.
• In het jaar 2000 werd in het kader van Waterbeheer van de 21e Eeuw (WB21) geopperd gekanaliseerde rivieren weer te laten meanderen om meer water in de rivier te bergen en grote overstromingen te vermijden.
• Het langlopende project "Ruimte voor de rivier" (2007) sluit aan bij deze benadering en maakt ruimte vrij zodat gebieden naast de rivier tijdelijk kunnen overstromen.
• Aanzet voor zulke plannen waren onder meer de overstromingen van de Maas (1993) en de overstromingsdreiging in het Rivierenland (1995), waarbij grootschalige evacuaties plaatsvonden.

Meander als ornament

• De meanderfiguur is een ornamentstrook met doorgaans gebogen, doorlopende slingerlijnen en komt al voor bij pre-klassieke culturen.
• Varianten lopen uiteen van organisch-levendig via ritmisch-soepel tot geometrisch-stijf (bijvoorbeeld het klassieke Griekse motief).
• Vergelijkbare decoratieve motieven zijn te vinden in arabesken en andere lineaire ornamenten.

Herkomst

De term meander is afkomstig van de bochtige rivier Maiandros in het gebied dat vroeger Anatolië heette; Maiandros was tevens een riviergod in die streek.