Gracht

Betekenis

Een gracht is een kunstmatig kanaal, meestal rond of door een stad, vesting of landhuis, met variërende diepte en taluds. Grachten kunnen zeer diepe, verticale wanden hebben of juist het water vlakbij straatniveau laten staan; ze vormen een begaanbare of onbegaanbare waterloop met uiteenlopende functies.

Toepassing

Grachten vervullen(e) verschillende functies in stedelijke en verdedigingscontexten:

• Bevoorrading via het water.
• Transport over water, inclusief pleziervaart en toeristenvaart.
• Verdediging, bijvoorbeeld als buitenste gracht van een stad of bij een vesting.
• Levering van drinkwater (historisch).
• Riolering en afvalafvoer (riolering tot circa 1930; afvalverwerking ook later nog via grachten).
• Zwemwater, mits de waterkwaliteit dit toelaat.

Aandachtspunten

• Variatie in profiel: sommige grachten hebben hoge verticale wanden, andere liggen met het water direct aan de straat.
• Veel grachten zijn in de 20e eeuw gedempt om plaats te maken voor bredere straten, trambanen of gemotoriseerd verkeer.
• Grachten staan meestal bevaarbaar met elkaar in verbinding; singels daarentegen zijn vaak slechts via buizen verbonden, waardoor doorvaart niet mogelijk is.
• In Vlaanderen wordt het woord gracht ook gebruikt voor een sloot ten behoeve van afscheiding of ontwatering.
• Periodiek onderhoud is nodig; na evenementen (bijv. Koningsdag) wordt het schoonmaken van grachten uitgevoerd door waterbeheerinstanties zoals Waternet (Waterschap Amstel, Gooi en Vecht).

Typen en verwante bouwwerken

• Tankgracht: een zeer steile of verticale gracht van zodanige diepte dat tanks en andere voertuigen deze niet kunnen overschrijden (anti-tankgracht).
• Spitsgracht: een gracht die van onderen spits toeloopt, met een talud van ongeveer 45°; Romeinen gebruikten deze techniek om snel grachten aan te leggen.
• Omgracht huis: een laatmiddeleeuws huis met een gracht eromheen en een weerbaar uiterlijk, maar vaak niet bijzonder effectief als echte verdediging.
• Ringwalburcht: een vroegmiddeleeuwse verdedigingsburcht bestaande uit een aarden wal met daaromheen een gracht, al dan niet droog.
• Redoute: een eenvoudig rechthoekig veldwerk met aarden wal, al of niet voorzien van een natte gracht.

Voorbeelden

• Oudegracht (Utrecht): deel met water dicht bij het straatniveau.
• Voldersgracht (Delft): huizen staan direct aan de gracht en werden historisch via de gracht bevoorraad.

Etymologie

Het woord gracht is afgeleid van het werkwoord "graven", met tussenvormen als graft, greft, grecht; de uitgang -ft veranderde later in -cht en duidt op een gegraven waterloop of kanaal.