Metselteken

Betekenis

Een metselteken is een patroon in een gevel dat wordt gevormd door bakstenen van afwijkende kleur of behandeling, bijvoorbeeld in de vorm van een ruit, kruis of hart. Vaak zijn die stenen verglaasd, gesmoord (grauw/zwart) of gesinterd (donker met deels zwarte delen) om het teken sterker te laten contrasteren met de omliggende bakstenen. Het horizontale deel volgt gewoonlijk het normale lagenpatroon van de bakstenen.

Toepassing

Metseltekens worden toegepast als zichtbare muurtekens met zowel een decoratieve als een symbolische functie.

• In gevels van metselwerk, meestal als relatief kleine tekens van een paar stenen breed.
• Als herhalingen van een basisteken of in combinaties van meerdere tekens.
• Ter bescherming tegen onheil en natuurrampen (bijv. bliksem, brand).
• Om geluk, vruchtbaarheid of geloofsuitdrukking aan te duiden.
• Voornamelijk toegepast in de 16e en 17e eeuw, maar ook nog sporadisch in moderne gevels.

Aandachtspunten

• Niet verwarren met het merkteken van een metselaar of steenhouwer; het metselteken is een gevelpatroon.
• Horizontaliteit: het horizontale deel volgt doorgaans de normale baksteenlagen.
• Contrast: gebruik van geglazuurde, gesmoorde of gesinterde stenen verhoogt de zichtbaarheid.
• Vorm: tekens kunnen enkelvoudig, in herhaling of als combinatie van tekens voorkomen.
• Materiaal: komt niet voor in natuurstenen gevels, al kan een metselteken zelf wel uit natuursteen bestaan.

Typen en uitvoeringen

Veelvoorkomende metseltekens en hun geassocieerde betekenissen:

• Ruit (enkele of dubbele): "het aardse", de zichtbare wereld.
• Andreaskruis / maalkruis (X-kruis): bescherming tegen onheil zoals brand of hagel.
• Grieks kruis (plus-teken): verwijzing naar de beginletter van Christus (Χ).
• Latijns kruis (†): christelijk teken.
• Calvariekruis: latijns kruis op een liggend driehoekje of treden, verwijzend naar de heuvel van Christus.
• Donderbezem: afweer tegen blikseminslag; gerelateerd aan het idee van bliksembescherming.
• Toverknoop: afwerend teken, symbool voor oneindigheid en bescherming.
• Vuurslag: afweerteken tegen blikseminslag.
• Geploegd akkerland: vruchtbaarheidssymbool.
• Hart: symbool voor liefde.
• Twee sleutels of huismerken: verwijzing naar eigenaar of functie van het gebouw.
• Combinatietekens: samenstellingen zoals vuurslag met maalkruis of donderbezem als combinatie van kruisvormen.

Historiek

Het metselteken komt vooral voor vanaf de 16e en 17e eeuw; in veel regio's zijn ook latere voorbeelden te vinden, waarbij traditionele tekens soms herhaald of gecombineerd werden. Meteltekens hebben zowel esthetische als rituele of symbolische achtergronden binnen de cultuurgeschiedenis van metselwerk.