Tongewelf

Betekenis

Een tongewelf ontstaat door een boogvorm in één richting herhaald toe te passen, zodat de kruin van het gewelf een rechte lijn vormt en het geheel de indruk wekt van een halve buis. De boog loopt van de aanzetsteen (geboorte) van de ene zijde naar die van de andere zijde en de dwarsdoorsnede is vrijwel een halfronde cirkel.

Toepassing

Tongewelven komen voor in verschillende bouwkundige situaties.

• Kerkschepen: historisch toegepast, bijvoorbeeld een vakwerkvariant in een kerkschip tot 1870 in Batmen.
• Kelders: als eenvoudige, doorlopende boogvorm boven een ruimte.
• Constructieve samenstellingen: als element waaruit kruisgewelven ontstaan door rechthoekige snijding van twee gelijke tongewelven.

Aandachtspunten

• Dwarsdoorsnede: (vrijwel) halfronde cirkel; dit bepaalt het karakter en de krachtwerking.
• Kruin: vormt een rechte lijn, wat het gewelf als een halve buis herkenbaar maakt.
• Aanzetpunten: de boog loopt van aanzetsteen naar aanzetsteen aan weerszijden.
• Varianten bestaan die afwijken van de zuivere tonvorm en die invloed hebben op uitstraling en constructie.

Varianten

• Spitstongewelf: een bijzondere variant waarvan de doorsnede een spitsboog vormt in plaats van een ronde boog.
• Vakwerktongewelf: een tongewelf met een houten vakwerkconstructie en een stenen vulling; historisch voorbeeld was een vakwerktongwelf in het schip van een kerk te Batmen (tot 1870), gekenmerkt door een reeks spatbord-vormige gewelfschalen tussen gordelbogen. Voorstelennamen als gordelbooggewelf en ribbeltongewelf zijn genoemd, maar vakwerktongewelf is de gebruikelijke aanduiding.
• Halve ellips en gedrukte spitsbogen: gewelven waarvan de boog een halve ellips beschrijft of die op gedrukte spitsbogen lijken, worden soms ook als tongewelf benoemd maar wijken af van de ronde doorsnede van een klassieke ton.

Verschil met kruisgewelf

Een kruisgewelf bestaat uit twee gelijke en even hoge tongewelven die elkaar rechthoekig snijden; een kruisgewelf is dus samengesteld uit twee tongewelven en heeft daardoor een ander vlak- en nervenschema dan een enkelvoudig tongewelf.

Terminologie

• Engels: tunnel vault, barrel vault, wagon vault.
• Duits: Tonnengewölbe.