Kruisgewelf

Betekenis

Een kruisgewelf bestaat uit twee gelijke en even hoge tongewelven die elkaar onder een rechte hoek snijden. De bogen lopen, vergelijkbaar met tongewelven, van de aanzetsteen van de ene zijde naar die van de andere zijde, al is dat door de vorm van de intersectie minder duidelijk zichtbaar.

Toepassing

Kruisgewelven kwamen veel voor in kerkelijke bouw en middeleeuwse architectuur.

• Overspannen vierkante traveeën met twee elkaar kruisende tongewelven.
• Vormden in romaanse bouw veelal vierdelige gewelven; later ook zesdelige varianten.
• Dienden als uitgangspunt voor verdere ontwikkeling naar ribgewelven en kruisribgewelven.

Aandachtspunten

• Snijlijnen van de gebogen vlakken heten graten; oorspronkelijke kruisgewelven hebben op die snijlijnen geen ribben.
• Vanaf circa 1050 werden kruisgewelven vaak als ribgewelven uitgevoerd; de vroege ribben droegen nog geen structurele last.
• Vierdelige en zesdelige uitvoeringen verschillen in indeling en hoogte; sommige zesdelige varianten werden verhoogd.
• De boogloop verloopt van aanzetsteen tot aanzetsteen, vergelijkbaar met een tongewelf, maar door de snijding minder duidelijk zichtbaar.

Constructie en onderdelen

• Graten: de snijlijnen waar de twee tongewelven elkaar kruisen; bij klassieke kruisgewelven ontbreken ribben op deze lijnen.
• Ribben: verschijnen in latere evoluties; aanvankelijk decoratief of ontlastend en later dragend bij kruisribgewelven.

Historiek

• Vroege kerken gebruikten voornamelijk ton- en koepelgewelven; kruisgewelven werden later toegepast voor vierkante traveeën.
• Rond 1050 werden kruisgewelven steeds vaker als ribgewelven geconstrueerd; dit leidde uiteindelijk tot het kruisribgewelf.
• In de loop van de Romaanse periode ontstond variatie van vierdelige naar zesdelige en verhoogde vormen; in het hoogtepunt van de stijl werd het gebonden stelsel toegepast.

Voorbeelden

• Voorbeelden van vierdelige kruisgewelven zijn zichtbaar in Byzantijnse gebouwen zoals een kruisgewelf in de Hagia Sophia te Thessaloniki (ca. 1205).