Verjongen

Betekenis

Verjongen betekent het naar boven of in de loop van een richting afnemen in doorsnede, diameter of dikte van een object. Het begrip geldt voor uiteenlopende toepassingen, van leidingen en zuilen tot houtwerk, en kan zowel functionele als optische motieven hebben.

Toepassing

Verjongen komt voor in verschillende disciplines.

• Leidingen: waterleidingen lopen over het algemeen van dik naar dunner in de richting van het water; rioolleidingen juist van dun naar dik.
• Architectuur/beeldhouwwerk: gedenknaalden en zuilen worden smal uitgevoerd naar boven toe om proportie en uitstraling te beïnvloeden.
• Timmerwerk: delen van hout worden in de dikte verkleind om aansluiting of detaillering mogelijk te maken.

Aandachtspunten

• Volg de stromings- en gebruikslogica bij leidingen: waterleidingen vs riool kennen tegengestelde verjongingsrichting.
• Houd bij zuilen en naalden rekening met de gebruikelijke verjongingsrichting: doorgaans van onder naar boven versmallend.
• Onderken varianten zoals entasis en versnijding en kies de juiste vorm (rechtlijnig of gebogen) naar functie en esthetiek.
• Geef bij houten onderdelen voldoende materiaalreserve en werknauwkeurigheid bij verjonging om inpassing en sterkte te garanderen.

Leidingtechnische verjongen

• Waterleidingen: verjongen gebeurt in de stromingsrichting van het water, van een grotere naar een kleinere diameter, met aandacht voor waterdruk en evenwichtig gebruik.
• Rioolleidingen: verjongen is omgekeerd; de diameter neemt toe in de afvoerrichting zodat geleidelijk meer afvalwater kan worden toegevoerd.

Verjongen in architectuur en beeldhouwkunst

• Toepassing: zuilen en gedenknaalden worden meestal naar boven toe smaller gemaakt; bij naalden gebeurt dat vrijwel altijd van onder naar boven.
• Versnijding: het in stappen verjongen van een steunbeer naar boven toe noemt men versnijding.

Entasis (speciale vorm van verjongen)

• Definitie: entasis is een subtiele, niet-rechtlijnige verjonging van een zuil waarbij de versmalling een zachte boog beschrijft.
• Doel: het tegengaan van een optische hollende indruk (klokhuiseffect) en het beperken van de perceptie dat zuilen naar elkaar toe lopen.
• Gebruik en mate: entasis werd vooral toegepast bij hogere gebouwen in de klassieke tijd, met variërende mate; soms circa 1/100 van de hoogte, soms circa 1/600.
• Plaatsing: bij Griekse zuilen begint entasis al bij de basis; bij Romeinse zuilen begint ze ongeveer op 1/3 van de hoogte.
• Taal: het woord entasis is Grieks voor "aanspanning".

Verjongen in timmerwerk

• Betekenis: het lokaal verkleinen van de dikte van hout.
• Voorbeelden: verjongen van een kozijn dat te dik is voor een goede aansluiting op de muur; verjongen van een spoor dat doorloopt in een overstek.

Verwante begrippen

• Entasis: gebogen, subtiele verjonging van zuilen.
• Versnijding: verjongen in stappen.
• Menageren, contractie, curvatuur en trompe-l'oeil: verwante technieken/optische middelen in vormgeving en detaillering.