Spieker

Betekenis

Een spieker is een gebouw voor de opslag van geoogste producten, met name graansoorten zoals tarwe, gerst, haver en rogge. Het diende om oogst, pacht en tienden langdurig droog, veilig en vrij van ongedierte te bewaren.

Toepassing

De spieker werd gebruikt voor het bewaren en beschermen van landbouwproducten en, in bepaalde gevallen, als beveiligde ruimte.

• Opslaan van graan en soms ook erwten, vlas en vergelijkbare oogsten.
• Bewaren van pachtopbrengsten in natura (tiendenkoren) voor langere tijd.
• Plaatsing van een graanzolder, vaak met een trap aan de buitenzijde wanneer opslag op zolder plaatsvond.
• Gebruik als veilige bergplaats voor beheerder of familiegoederen; bij welvarender boeren kon de spieker ook bescherming bieden aan gezin en klein vee.
• Herbestemming tot stenen woningen of buitenhuizen vanaf de 16e en vooral de 17e eeuw.

Aandachtspunten

• Bouwlocatie: vaak los van het boerenbedrijf en soms omringd door een gracht om diefstal en brandrisico te beperken.
• Constructie: aanvankelijk veelal hout, later bij voorkeur steen en soms torenachtig en versterkt.
• Opslagmethode: graan werd veelvuldig omgeschept zodat het voldoende droog bleef en vrij van ongedierte; gedroogd graan werd veelal in linnen zakken bewaard en vervoerd.
• Functieverschillen: spiekers konden variëren van boerenspiekers tot klooster-, bisschoppelijke, adellijke en landsheerlijke spiekers, afhankelijk van eigenaar en gebruik.

Typen en uitvoeringen

• Boerenspieker: door welvarende boeren gebouwd, soms met torenachtige en verdedigbare kenmerken; diende zowel voor eigen oogst als als toevluchtsoord.
• Kloosterspieker en bestuurlijke spiekers: bedoeld voor opslag van pacht en tienden van kloosters, leenheren of bestuurlijke instanties.
• Spiekertoren: een hoger, vaak versterkt type spieker dat extra bescherming bood.

Materialen en vorm

• Constructiematerialen: oorspronkelijk hout; vanaf latere perioden bij voorkeur steen.
• Versterking: sommige spiekers werden torenachtig gebouwd en met grachten beveiligd wanneer veiligheid en verdediging belangrijk waren.

Geschiedenis en verspreiding

• Ouderdom: vermoedelijk al aanwezig in de IJzertijd als kleine meerledige gebouwtjes.
• Middeleeuwen: veelvuldig in gebruik als korenschuur en belastingopslag.
• 16e–17e eeuw: geleidelijke herbestemming van spiekers tot stenen woningen en buitenhuizen; pas later werden veel spiekers permanent bewoond.
• Regionale terminologie: de term spieker wordt vooral gebruikt in het noorden en oosten van Nederland en in de Kempen.

Etymologie

De term is mogelijk ontleend via het Duitse Speicher aan het Latijnse spicae (aren) en spicarium (korenschuur). De vorm spijker komt ook voor, doorgaans uitgesproken als spieker.

Vergelijkbare bouwwerken

• Vergelijkbare of verwante kleine gebouwtjes en landschapselementen: vloedschuur, vliedberg, terp, schapenboet, baarhuisje, bakhuisje, boenhok, keet en prieel.