Orden, de vijf orden

Betekenis

De vijf orden zijn gestandaardiseerde samenstellingen van zuil, kapiteel en hoofdgestel in de klassieke architectuur, onderscheiden door proporties, ornament en constructieve onderdelen. Vitruvius behandelt deze orden in zijn "Tien boeken over Bouwkunst" (ca. 25 v.Chr.) en geeft aan dat de afmetingen afhankelijk zijn van een modulus (specifieke maten).

Toepassing

De orden komen voor in klassieke en door klassieke bouwkunst geïnspireerde architectuur.

• Vormgeven van gevels, tempels en portalen volgens vaste proporties.
• Gebruiken als repertoire voor kapitelen, architraaf en fries.
• Toepassen door zowel Griekse als Romeinse bouwmeesters; later veel gebruikt in de Renaissance.
• Referentie voor architecten als Leon Battista Alberti in de 15e eeuw.

Aandachtspunten

• Afmetingen en verhoudingen volgen een modulus; exacte maatverhoudingen variëren met die keuze.
• Toscaanse en composiet zijn Romeinse toevoegingen; Dorisch, Ionisch en Korintisch zijn oorspronkelijk Grieks maar werden door Romeinen ook toegepast en soms aangepast.
• Onderdelen zoals kapiteel, schacht en basis verschillen wezenlijk tussen de orden en beïnvloeden de uitstraling (robust vs. slank, eenvoudig vs. rijk geornamenteerd).
• Bij reconstrueren of ontwerpen volgens een orde expliciet letten op kenmerken van fronton, fries en architraaf.

Verschillen tussen Dorisch, Ionisch en Korintisch

• Hoofdkenmerk: Dorisch: robuust, eenvoud en rust; Ionisch - slanke zuilen; Korintisch - weelderige versieringen, slanke en hoge zuilen.
• Fronton: Dorisch en Ionisch: eenvoudig; Korintisch - voorzien van eierlijsten en tandlijsten.
• Fries: Dorisch: trigliefen en metopen; Ionisch en Korintisch - doorlopend met beeldhouwwerk.
• Architraaf: Dorisch: tussenlijst met guttae ("tranen"); Ionisch en Korintisch - drie balken.
• Kapiteel: Dorisch: vierkante abacus en echinus; Ionisch - dunne abacus met voluten en eierlijst; Korintisch - zeer weelderig met versierde abacus, helices en acanthusbladeren.
• Schacht: Dorisch: brede cannelures met scherpe naden; Ionisch - slank met diepe cannelures en vlakke naden; Korintisch - slank met fijnere cannelures en duidelijk astragaal.
• Basis: Dorisch: geen basis; Ionisch en Korintisch - wel een basis met holle en bolle ringen (scotia en torus).

Historische context

• Vitruvius (1e eeuw v.Chr.), auteur van "Tien boeken over Bouwkunst", legde de basis voor de systematiek van de orden.
• De teksten van Vitruvius waren een belangrijke bron voor late middeleeuwse en renaissancistische architectuurpraktijk.
• Architecten zoals Leon Battista Alberti beïnvloedden in de Renaissance het gebruik en de toepassing van de orden.