Kariatide

Betekenis

Een kariatide is een beeldhouwwerk in de vorm van een vrouwelijke figuur dat de functie van zuil heeft en het kapiteel als een mand boven het hoofd draagt. De term is volgens Vitruvius afgeleid van de meisjes van Karyai die in verband met historische gebeurtenissen tot slavernij zouden zijn gebracht. Kariatiden vervullen zowel een structurele als een sculpturale rol in de bouwkunst.

Toepassing

Kariatiden komen voor als dragende of steunende elementen in gebouwen.

• Toepassen als zuil of pilaar in klassieke tempelbouw, zoals bij het Erechtheion op de Acropolis in Athene (5e eeuw v.Chr.).
• Herintroduceren in de Renaissance in vormen die de oudheid imiteren.
• Gebruiken als architectonisch motief of draagbeeld in openbare en schouwburggebouwen (voorbeelden uit 17e, 20e en 21e eeuw zijn beschreven).

Aandachtspunten

• Onderscheid: beoordelen of de figuur werkelijk dragend is of hoofdzakelijk decoratief.
• Varianten herkennen: hermkariatide is een vrouwelijke halffiguur of driekwartfiguur; kanefoor draagt een mand en is een specifieke variant.
• Historische referentie: naam en iconografie zijn geworteld in klassieke tradities en de renaissanceherleving.
• Bewaren van oorspronkelijke opzet bij restauratie; veel voorbeelden verwijzen naar specifieke historische modellen of reproducties.

Verschil met verwante begrippen

• Atlant: mannelijke tegenhanger van de kariatide; atlanten en kariatiden worden beide aangeduid als draagbeelden.
• Herme: doorgaans een decoratieve stenen paal, minder als beeldend draagelement bedoeld dan kariatiden of atlanten.
• Kanefoor (canefoor): variant van de kariatide met een mand op het hoofd, oorspronkelijk verwijzend naar manden met vruchten die naar feesten werden gedragen.
• Hermkariatide: halffiguur of driekwartfiguur in plaats van een volledig vrijstaande figuur.

Voorbeelden

• De kariatiden van het Erechtheion op de Acropolis in Athene, 5e eeuw v.Chr.
• Vier terracotta modellen door Artus Quellinus de Oude circa 1650, bedoeld voor de kariatide van het toenmalige stadhuis van Amsterdam (tegenwoordig Paleis op de Dam).
• Een ontwerp uit 1933 door Ivar Johnsson voor het Stadstheater Lorensberg, Zweden.
• Voorbeeld in Wenen en een kariatide aan Kortenaerkade 16 in Den Haag, gerestaureerd door Serge van Druten bij Mooy b.v.