Mastaba

Betekenis

Een mastaba is een kistvormig grafgebouw uit het oude Egypte (Oude Rijk, ca. 2700–2100 v.Chr.) voor hooggeplaatste personen. Het monument fungeerde als afgesloten grafkamer met een offerkapel en voorzieningen om de overledene te voorzien van grafgiften en rituele offers.

Toepassing

Mastaba's dienden als grafmonument en als plaats voor rituele verzorging van de overledene.

• Voor privégraven van leden van het koninklijk huis en later hogere ambtenaren.
• Rondom piramiden gebouwd toen piramiden de voorkeur kregen als koninklijke grafplaatsen.
• Als locatie voor een offerkapel met offertafel en een schijndeur voor rituele handelingen.
• Voor rijkere overledenen met ondergrondse grafkamers en sarcofagen bereikbaar via een hellende schacht.

Aandachtspunten

• Oriëntatie noord‑zuid was belangrijk voor de toegang van de overledene tot het hiernamaals.
• Bouwmateriaal varieerde van lemen bakstenen en breuksteen naar gehouwen steen (vaak zandsteen, soms graniet of kalksteen).
• De offerkapel was slechts toegankelijk voor priesters en familieleden; de schijndeur diende als rituele toegang voor de ziel.
• Serdab bevatte een stenen beeld van de overledene met een gat of spleet zodat de "ba" contact kon houden met de offerhandelingen.
• Na plaatsing van de dode werd de hellende schacht naar de ondergrondse grafkamer dichtgemetseld ter bescherming.

Materialen / uitvoeringsvormen

• Vroege mastaba's: gebakken klei van de Nijl en breuksteen.
• Latere mastaba's: gehouwen steen uit steengroeves (voornamelijk zandsteen; soms graniet of kalksteen).
• Vorm: kistvormig gebouw met plat of licht gewelfd dak; verticale of schuin aflopende wanden, soms trapvormig (afgeknotte piramide).

Onderdelen

• Grafkamer / grafkelder: woonvertrek van de overledene, soms diep ondergronds.
• Offerkapel: ruimte met toegangsdeur en offertafel voor rituele gaven.
• Schijndeur (namaakdeur, loze deur, valse deur): stenen deur met afbeelding of beeld van de overledene, fungeerde als ingang naar het schimmenrijk.
• Serdab: afgesloten nis met beeld van de overledene en een opening naar de kapel.
• Hellende schacht / gang: toegang naar ondergrondse grafkamers; vaak halfrond gewelfd en na gebruik afgesloten.

Afmetingen en voorbeelden

• Veel mastaba's zijn relatief fors: vaak ongeveer vier keer zo lang als breed en minimaal circa 10 m hoog.
• De mastaba El‑Fara'un (Shepseskaf, Gizeh) is uitzonderlijk groot: ongeveer 18 m hoog, 100 m lang en 75 m breed.

Geschiedenis en relatie tot piramides

• Mastaba's ontstonden uit tumuli (grafheuvels) en werden al gebouwd vóór de ware dynastieën en tijdens de eerste dynastieën.
• De piramide ontwikkelde zich uit de mastaba door opeenvolgende, trapsgewijs aangebrachte steenlagen: als het ware kleinere mastaba's op elkaar (voorbeeld: trappenpiramide van Djoser).
• Toen piramides de voorkeur kregen als koninklijke graven, bleven mastaba's gebruikt worden voor lagere leden van het koningshuis en hogere ambtenaren.

Terminologie

• Pr‑djt is de oud‑Egyptische samenstelling van pr (huis) en djt (eeuwigheid), letterlijk "huis van eeuwigheid".
• Mastaba is Arabisch voor "bank" (terras), een beschrijving van de karakteristieke vorm.

Verschil met aanverwante structuren

• Piramide: ontstond uit de mastaba door opbouw in trapsgewijze lagen; een mastaba lijkt op het onderste, afgeknotte deel van een piramide.
• Zigurrat: vertoont enige gelijkenis in vormen, maar is een afzonderlijk type monument met een andere culturele en functionele achtergrond.