Kapiteel

Betekenis

Een kapiteel is de bekroning van een zuil, pilaster of pijler en vormt de overgang naar de bovenconstructie (het hoofdgestel). Het kapiteel zelf behoort niet tot het hoofdgestel en is veelal voorzien van beeldhouwwerk. Tussen architraaf (het onderste deel van het hoofdgestel) en kapiteel kan zich de abacus bevinden.

Toepassing

Kapitelen worden toegepast als dragende en/of decoratieve bekroning van kolomachtige onderdelen.

• Op zuilen, pilasters en pijlers als overgang naar architraaf of andere bovendeel.
• Als dragende aansluiting tussen kolom en hoofdgestel.
• Als decoratief element met beeldhouwwerk of ornamenten.
• In restauratie en nieuwe bouw waar traditionele orden of historische stijlen gewenst zijn.

Aandachtspunten

• Behoort niet tot het hoofdgestel; functioneel is het een overgangs- en verbindingsstuk.
• Vaak rijkelijk beeldhouwwerk of ornamentiek; stijl en uitvoering variëren sterk.
• Tussen kapiteel en architraaf kan een abacus voorkomen; plaatsing en vorm beïnvloeden het geheel.
• Verschillende bouwstijlen bepalen vorm en motieven van het kapiteel.

Typen / uitvoeringen

Kenmerkende stijlen en vormen van kapitelen zijn onder meer:

• Klassieke orden: Toscaans, Dorisch, Ionisch, Korintisch, composiet.
• Romaanse stijl: blokkapiteel, teerlingkapitelen.
• Gotische stijl: bladkapiteel, knopkapiteel, kelkkapiteel.
• Egyptische stijl: palmblad-, lotusblad- en kelkkapitelen.
• Moorse kapitelen: onder meer met muqarna-motief en opengewerkte vormen.
• Figuratieve kapitelen: met uitbeeldingen van mensen, dieren of fantasiedieren.
• Moderne en eclectische vormen: Art Deco, neo-classicistisch, fantasiekapitelen, gietijzeren kapitelen.

Veel voorkomende variantnamen en voorbeelden: bakstenen kapiteel, bladkapiteel, dobbelsteenkapiteel, composietkapiteel, lotuskapiteel, mandkapiteel, palmkapiteel, teerlingkapiteel (Romaans) en opengewerkte kapitelen.

Etymologie en vertalingen

De term kapiteel is afgeleid van het Latijnse caput (hoofd). Engelse benaming: capital; Franse benaming: chapiteau.