Obelisk

Een obelisk is een hoge, naaldvormige, vierkante zuil die naar boven smaller wordt en vaak een piramidevormige punt heeft.

Betekenis

Een obelisk is een losstaande, smalle en hoge zuil met een vierkant grondvlak die naar boven toe smaller wordt en vaak eindigt in een piramidevormige spits. Meestal is een obelisk monoliet, dat wil zeggen uit één stuk steen gehouwen, en dient zij zowel als architectonisch element als gedenkteken.

Toepassing

De obelisk komt voor als groot gedenkteken en in verkleinde vorm als decoratie.

  • Dienen als zelfstandig gedenkteken met opschriften bij grote openbare ruimten.
  • Voorkomen als decoratieve naaldvormige ornamenten op gebouwen, vooral sinds de Renaissance.
  • Voorzien zijn van hiërogliefen bij Egyptische obelisken.

Aandachtspunten

  • Kenmerken: vierkant grondvlak, naar boven smaller wordend profiel en vaak een piramidevormige top.
  • Materiaal: veel obelisken zijn monoliet en vereisen daarom geschikte funderingen en rigide behandeling bij verplaatsing.
  • Inscripties: Egyptische obelisken zijn vaak voorzien van hiërogliefen; niet alle obelisken dragen inscripties.
  • Spelling: het woord wordt geschreven met "sk" (obelisk), niet met "ks" of "x".

Materialen / uitvoeringsvormen

  • Meestal uit één blok steen (monoliet).
  • Vorm: hoge, smalle, rechthoekige pijler met vierkante doorsnede en piramidevormige spits (pyramidion).
  • Uitvoeringen variëren van grote, geïnscribeerde gedenktekens tot kleinere, decoratieve obelisken op gebouwen.

Geschiedenis en verplaatsing (voorbeeld Sint-Pietersplein)

  • Oorsprong: de obelisk is afkomstig uit Egypte; Egyptische exemplaren zijn vaak met hiërogliefen versierd.
  • Heliopolis: volgens overlevering werd een specifieke obelisk in Heliopolis door farao Mencares in 1835 v.Chr. gebouwd ter ere van de Zon.
  • Naar Rome: diezelfde obelisk werd in 37 v.Chr. door keizer Caligula uit Egypte gehaald en opgericht in het Circus dat later Circus van Nero zou heten; het schijnt de enige obelisk te zijn die in zijn geheel naar Rome is gekomen.
  • Verplaatsing naar Sint-Pietersplein: in 1586 liet paus Sixtus V de obelisk naar het midden van het plein verplaatsen; de architect Domenico Fontana bereidde de operatie voor met een verzwaard houten model en een speciaal hefsysteem.
  • Transportmethode en -omvang: de verplaatsing werd uitgevoerd met touwen en stalen staven, met meer dan 900 man, 70 paarden en 40 lieren; de operatie begon op 30 april 1586 en was op 30 september 1586 voltooid.
  • Restauratie van symboliek: op de top van de obelisk werd de oorspronkelijke gouden urn met de as van een keizer vervangen door een bronzen embleem van paus Sixtus met een relikwie van het kruis; de obelisk zelf had geen inscripties en kreeg een hoge fundering met inscripties.

Etymologie

Het woord obelisk is ontleend aan het Franse obélisque, via het Laatlatijn obeliscus (gedenknaald) en het Griekse obelískos, een verkleinwoord van obelós (braadspit, naald). Oorspronkelijk verwees de term uitsluitend naar de Egyptische monumenten; later werd de benaming ook buiten die context gebruikt.

Verschil met andere graf- en gedenkmonumenten

  • Obelisk versus stèle: een obelisk is een hoge, naaldvormige en vierkante zuil met piramidepunt; een stèle is doorgaans een platte, rechthoekige steenplaat met inscriptie of reliëf.
  • Obelisk versus mausoleum of mastaba: een obelisk is een losse zuil, terwijl mausoleum en mastaba omsloten graf- of bouwconstructies betreffen.

Gerelateerde termen

Columbarium Crypte Dolmen Hunebed Mastaba Mausoleum Megaliet Sarcofaag Stèle Tumulus Votief Zerk

Ook interessant

Salomonszuil Een Salomonszuil is een getordeerde zuil in de vorm van een spiraal of schroef. SAR De SAR (Stichting Architecten Research) was een Nederlandse onderzoeksstichting voor architectuur en woningbouw, opgericht in 1964 door John Habraken en collega’s. Schacht Een schacht is een langwerpig, meestal verticaal onderdeel dat in architectuur en techniek kokervormige of mantelachtige functies vervult. Schulpboog Een schulpboog is een boog opgebouwd uit schelpvormige segmenten, veel toegepast in oosterse of oosters‑achtige architectuur.